IJzeren vogels

Anouk Vogel ontwierp romantische banken en kiosken voor het gerenoveerde Vondelpark in Amsterdam.

Tien jaar duurt de grondige renovatie van het Vondelpark in Amsterdam nu officieel al. Maar eigenlijk ligt het bekendste park van Nederland al veel langer overhoop. Amsterdammers zijn er al een kwart eeuw aan gewend dat een deel van het park ontoegankelijk is omdat het moet worden gerepareerd.

Het voortdurende herstel van het Vondelpark is nodig omdat het langzaam maar zeker wegzakt. Sinds de voltooiing van het park in 1877, toen het in opdracht van een groep particulieren was aangelegd, is het door inklinking van de bodem ruim een meter gezakt. Het ligt nu twee meter lager dan de omringende buurten. Hierdoor konden bomen niet meer goed groeien en werd het park al bij gewone Nederlandse regen een moeras. Bovendien wordt het park jaarlijks door tien miljoen mensen bezocht, een veel groter aantal dan in de negentiende eeuw was voorzien. De tien miljoen hebben het effect van een kudde bizons die door het park trekt.

Daarom besloot het stadsdeel Oud-Zuid tien jaar geleden tot een grondige aanpak die het park bizon-proof moest maken. Voor dertig miljoen euro krijgt het park onder meer nieuwe drainagesystemen, worden bomen voorzien van speciale funderingen en komen er een waterval en ‘stroombeek’. De renovatie betekent ook restauratie. In de loop der jaren was de Engelse-landschapstuinstijl, waarin vader en zoon Zocher het park in de 19de eeuw hadden ontworpen, verwaterd door de vele veranderingen en toevoegingen. Maar als de verbouwing volgend jaar klaar is, is het park, dat in 1996 een Rijksmonument werd, ‘romantischer’ en negentiende-eeuwser dan het lange tijd was.

Onderdeel van de renovatie is de plaatsing van nieuw ‘parkmeubilair’, zoals banken, prullenbakken, lantaarnpalen, kiosken en toiletgebouwen. Hiervoor schreef het Amsterdamse stadsdeel Oud-Zuid, waaronder het Vondelpark valt, anderhalf jaar geleden een prijsvraag uit. De deelnemers werd gevraagd om ontwerpen met een ‘handschrift’, dat wil zeggen dat de meubelstukken van het Vondelpark lid van dezelfde familie moeten zijn. Ook moeten de meubels „de belevingswaarde van het park vergroten en de historische en ruimtelijke samenhang van het cultureel erfgoed vergroten”.

De prijsvraag leverde 79 inzendingen op. Hieruit koos een jury, met als leden onder anderen de vroegere en huidige rijksbouwmeesters Jo Coenen en Liesbeth van der Pol, vijf ontwerpen die nu tentoongesteld worden in de Amsterdamse architectuurgalerie Arcam.

De jury koos voor uiteenlopende ontwerpen, variërend van ‘less is more’ tot zwaar ‘romantisch’. De kiosk, bank en lantaarnpaal van Martijn Al en José Vorstermans zijn minimalistisch en moeten worden gemaakt van dunne metalen platen. Zelf geloven de ontwerpers dat ze ‘subtiele, tijdloze objecten’ hebben ontworpen. Maar dat is natuurlijk niet zo. Tijdloosheid bestaat nu eenmaal niet in vormgeving: een ontwerp als dit had onmogelijk een halve eeuw eerder gemaakt kunnen worden.

Bureau Poelmans Reesink landschapsarchitectuur en Sinds 1416 grafische ontwerpers namen de zwierige lijnen van de paden in het Vondelpark als uitgangspunt. Hun meubilair moet organisch worden: de kiosk is een half ei van glas, de lantaarnpaal een heel ei op een metalen steel en de uit gebogen houten latten bestaande banken kunnen allerlei zwierige vormen aannemen.

Tijdloosheid was ook het streven van Serge Schoemaker Architects. Maar ook Schoemaker is het niet gelukt: zijn klassiek modernistische ontwerp leunt volgens de jury wel erg op ‘Scandinavische vormgeving uit de jaren zestig’.

Opvallend is dat twee van de vijf inzendingen versierd zijn. Lange tijd was het ornament in de vormgeving en architectuur not done. Bij het ontwerp van Bureau Totems is nog iets te bespeuren van de oude angst voor het ornament. Het heeft slechts kleine bloemenversieringen in reliëf aangebracht op het verder zwierig-minimalistische meubilair dat ook is geïnspireerd door de 19de-eeuwse romantiek van het Vondelpark. Maar Anouk Vogel is niet teruggedeinsd voor overvloedige ornamentiek. De zijkanten van haar bank zijn voorzien van ijzeren vogels op takken en ook haar organische lantaarnpalen bieden plaats aan metalen vogeltjes. Vogels kiosk, van metalen platen waarin klimopbladeren zijn uitgestanst, is zelfs één en al ornament.

Nog opmerkelijker is dat de jury ten slotte het rijkst geornamenteerde ontwerp heeft voorgedragen om verder uitgewerkt te worden tot het toekomstige Vondelparkmeubilair. Gisteren werd in de Arcam galerie bekendgemaakt dat Vondel Verzen, zoals het zwaar romantische ontwerp van Anouk Vogel Landscape architecture heet, is uitverkoren. „De romantische uitstraling van het meubilair past bij het romantische karakter van het Vondelpark”, schrijft de jury in het juryrapport. „Vondel Verzen is Zocher in de 21ste eeuw; op de computer ontworpen, maar ambachtelijk in gietijzer uitgewerkt.”

Met de bekroning van Vogels Vondelparkmeubilair behoort het 20ste-eeuwse verbod op ornamenten in de vormgeving definitief tot de verleden tijd.

Tentoonstelling: VORM (Vondelpark Ontwerpopgave Repetitief Meubilair). T/m 28 febr. in Arcam galerie, Prins Hendrikkade 600, Amsterdam. Geopend: di t/m za 13-17 u.