De slapende prostaat

Prostaatkanker kan onschuldig maar ook agressief zijn. Een makkelijke test ontbrak, maar die komt er nu aan. Wim Köhler

Een tumor in de prostaat die agressief en dodelijk wordt, produceert kenmerkende stofjes die in de urine zijn terug te vinden. Onderzoekers van de University of Michigan Medical School die de stofjes vonden, kunnen nu een urinetest maken die aangeeft wanneer een ‘slapende’ prostaattumor dreigt te ontwaken (Nature, 12 februari). Zo’n test werd node gemist.

Maar één van de ontdekte stofjes bleek bijzonder: sarcosine. Dat bleek niet alleen een signaalstof te zijn, het bevordert zelf de groei van de tumor. En daarmee kan het een aangrijpingspunt voor nieuwe prostaatkankermedicijnen worden.

De functie van sarcosine kwam als een verrassing voor de onderzoekers. Ze waren op zoek naar verschillen in stofwisseling tussen drie soorten prostaatweefsel: een ‘goedaardig’ vergrote prostaat (waardoor oudere mannen moeilijk plassen), een slapende, langzaam groeiende prostaattumor en een agressieve, dodelijke tumor die de prostaat uitgroeit, of die zich uitzaait. Ze gebruikten een nieuwe techniek met geavanceerde gas- en vloeistofchromatografen, gekoppeld aan automatisch werkende massaspectrometers. Die machines identificeren in korte tijd honderden verschillende stofjes die in lage concentratie in urine en andere vloeistoffen voorkomen.

De redactie van Nature behandelde de mogelijke prostaatkankertest en de vondst van sarcosine als groot nieuws. Nature stuurt de inhoud van het op donderdag verschijnende nummer normaal gesproken voor het voorgaande weekend onder embargo naar krantenredacties. Maar dit prostaatkankernieuws stuurde Nature pas op maandag. Dat doet het tijdschrift soms, om te voorkomen dat Britse zondagkranten – notoire embargoschenders – het nieuws in het weekend brengen. Op woensdag was er een telefonische persconferentie met de drie onderzoeksbazen, ook al bijzonder.

Dit onderzoek kan over een paar jaar een groot probleem rond prostaatkanker oplossen. “We behandelen onze patiënten te veel en te zwaar omdat we geen onderscheid kunnen maken tussen een agressieve vorm van de ziekte en een slapende prostaatkanker,” schetste onderzoeksleider Arul Chinnaiyan het probleem tijdens de persconferentie.

TACHTIGERS

Prostaatkanker is veruit de meest gediagnosticeerde kanker bij mannen. Eén op de vijf kankers bij mannen is een prostaatkanker. De sterfte aan prostaatkanker is met 2394 sterfgevallen in 2006 beduidend lager dan het aantal gediagnosticeerde gevallen (in Nederland in 2006 9516). Dat komt omdat prostaatkanker, in tegenstelling tot bijvoorbeeld longkanker en darmkanker, vaak niet agressief is en langzaam groeit. Longkanker (6254) en darmkanker (2424) eisen meer slachtoffers. Prostaatkanker is vooral een kanker van oudere mannen. Van alle tachtigers heeft waarschijnlijk de helft prostaatkanker – de meesten zonder het te weten en zonder er hinder van te hebben. De gevleugelde uitspraak is: er sterven meer mannen mét prostaatkanker dan áán prostaatkanker.

Het aantal mannen met gediagnosticeerde prostaatkanker is de laatste jaren flink gestegen nu de PSA-test populair is in Nederland. PSA staat voor prostaat serum antigeen. Het is een enzym dat door de prostaat wordt geproduceerd. Een goedaardig vergrote prostaat, een prostaatkanker en een ontstoken prostaat, ze veroorzaken allemaal PSA-verhoging. Een verhoogde PSA-waarde (hoger dan 4 nanogram per milliliter) wekt daardoor de verdenking van prostaatkanker, maar geeft geen zekerheid. Een biopt (weghalen van stukjes weefsel) moet dat vermoeden bevestigen.

Wat te doen als het biopt een niet te ernstige kanker laat zien? De meeste prostaatkankers groeien langzaam. Prostaatkanker wordt pas gevaarlijk als hij de prostaat uitgroeit of als hij uitzaait en de kankercellen zich verderop in het lichaam vestigen en groeien. Het bezwaar tegen genezend behandelen (opereren of bestralen) is dat er vaak bijwerkingen zijn, zoals impotentie en incontinentie van plas of poep. Afwachten tot de kanker agressief wordt is daarom ook een optie, maar een goede test om dat moment te vinden ontbreekt. Dat geeft zoveel onzekerheid dat veel mannen toch besluiten om zich te laten opereren of bestralen.

Zo’n test, daar gingen de onderzoekers van de University of Michigan naar op zoek. Ze gebruikten een nieuwe techniek: de metabolomica. Na genomics en proteonomics is metabolomics de volgende techniek om een moleculair profiel van een weefsel te karakteriseren. Het genoom is de hele verzameling genen in een organisme en de genomica bestudeert de activiteit van genen in een weefsel. Met een test op genactiviteit is bijvoorbeeld kankerweefsel te karakteriseren en is te voorspellen of een borstkanker wel of niet op chemotherapie zal reageren. Voor prostaatkanker is die genomica-aanpak tot nu toe mislukt.

Het proteoom is de verzameling van alle eiwitten die een weefsel produceert. Er is geprobeerd om met eiwitprofielen van prostaatkankers een onderscheid te maken tussen slapende en agressieve tumoren, maar ook die pogingen zijn tot nu toe niet geslaagd.

MOLECULEN

Het metaboloom, waar de moleculaire biologie nu aan toe is, bepaalt in één klap alle stofwisselingsproducten van een weefsel. De gedetecteerde moleculen zijn veelal organische moleculen, veel kleiner dan eiwitten. “Het is voor het eerst dat met deze nieuwe techniek een echt biologisch probleem is opgelost,” zei Christopher Beecher, de metaboloomexpert in dit prostaatkankeronderzoek tijdens de persconferentie.

De onderzoekers vonden ruim 600 stofwisselingsproducten (metabolieten) die karakteristiek zijn voor prostaatweefsel. Ruim 500 van die stofjes komen altijd uit de prostaat, of er nu kanker in groeit of niet. Maar de honderd andere kunnen urinetests leveren die de goedaardig vergrote prostaat, de slapende tumor en de agressieve tumor van elkaar onderscheiden.

Toen biochemici daarna de bijna twintig stofjes karakteriseerden die het verschil tussen een slapende prostaattumor en een agressieve tumor bepalen, bleek dat een van die stofjes – sarcosine – niet alleen een signaalstof is, maar ook actief een slapende tumor kan omzetten in een agressief groeiende en uitzaaiende kanker. Onderzoeksleider Arul Chinnaiyan: “Dat hadden we niet gedacht toen we hier aan begonnen. Als je sarcosine toevoegt aan celkweken van gewone prostaatcellen, dan groeien ze daarna als kankercellen. Als je – omgekeerd – het enzym uitschakelt dat in agressieve prostaatkankercellen sarcosine maakt, dan lijken de kankercellen weer op goedaardige kanker. De biochemische reacties rond sarcosine kunnen dus nieuwe wegen voor de therapie tegen prostaatkanker openen.” Maar alle onderzoekers benadrukken dat zowel voor het valideren van de test, als voor nieuwe therapieën nog jaren ontwikkelingswerk nodig is.