Alleen de hoogste prijs heeft hij nooit gekregen

Tijdens de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde Willem Kolff de kunstnier. Woensdag overleed hij op 97-jarige leeftijd.

Willem Kolff krijgt nooit de Nobelprijs. De hoogbejaarde uitvinder van de kunstnier overleed afgelopen woensdag in zijn woonplaats Newton Square nabij de Amerikaanse stad Philadelphia. De afgelopen jaren stond hij in Nederland hoog op de Nobelwenslijstjes. Het is er niet van gekomen. Waarschijnlijk zal nooit bekend worden waarom Kolff de prijs misliep. Het gerucht gaat dat het was omdat hij slechts een techniek ontwikkelde. Maar er zijn meer mensen die de Nobelprijs kregen voor een techniek.

Feit is dat Kolff aan de wieg stond van de nierdialyse, waarmee inmiddels miljoenen nierpatiënten hun leven met een jaar of tien verlengd zagen. Tegenwoordig kunnen veel dialysepatiënten meer levensjaren toevoegen doordat ze uiteindelijk een donornier krijgen, als ze daarvoor niet te oud en in een te slechte conditie zijn. Nierdialyse maakt, cynisch gezegd, de lange wachtlijst voor niertransplantatie mogelijk.

Kolff werd 97. Morgen (14 februari) zou hij jarig zijn geweest. Willem Kolff werd in Leiden geboren, groeide op in Hummelo en Beekbergen, waar zijn vader arts was van een sanatorium (een tuberculosekliniek). Hij studeerde geneeskunde in Leiden en werd vlak voor de Tweede Wereldoorlog arts-assistent in Groningen. Daar besloot hij een oplossing te vinden voor de vaak jonge patiënten die ten dode opgeschreven waren als hun nieren uitvielen. Zijn hoogleraar in Groningen, Polak Daniëls, pleegde bij het uitbreken van de oorlog zelfmoord. Kolff besloot Groningen te verlaten en vestigde zich als internist in Kampen.

Daar, in de oorlog, ontwikkelde hij de eerste kunstnier. Met hulp van een plaatselijke emailfabrikant en van een garagehouder. Het principe is dat bloed van een nierpatiënt langs een membraan spoelt waar kleine moleculen (mineralen en organische moleculen zoals ureum) doorheen kunnen. Die passeren het membraan en komen in het spoelwater dat aan de aan de andere kant van het membraan stroomt. Zo reinigt de kunstnier het bloed van de patiënt. Dit principe is nog steeds de basis van nierdialyse.

Pas de zeventiende patiënt die aan de kunstnier werd aangesloten, na ruim twee jaar experimenteren met patiënten, overleefde langere tijd. „Godzijdank was er toen nog geen ethische commissie”, zei Kolff in 2003 in een interview in de Volkskrant. Duidelijk is dat Kolff als arts in de oorlogsjaren meer mensen het leven heeft gered door ze medisch ongeschikt te verklaren voor arbeidsinzet in Duitsland, of voor verder transport naar kampen. De eerste patiënt die hij redde, Maria Sofia Schafstadt, was in de oorlog NSB-lid geweest, aldus de biografie op de website van de Kolffstichting.

In 1950 emigreerde Kolff met vrouw en vijf kinderen naar de Verenigde Staten. Voor de verdere ontwikkeling van kunstnier, hart-longmachine en kunsthart kon hij in Nederland niet genoeg geld krijgen. Die apparaten ontwikkelde hij in de VS wel. In 1967 werd hij hoogleraar aan de universiteit van Utah. Time zette hem in 1990 in de lijst van honderd belangrijkste mensen van de twintigste eeuw. Hij kreeg alle medische prijzen die er op zijn vakgebied te verdienen zijn. Maar die hoogste eer bleef uit.

Meer informatie op www.willemkolffstichting.nl