20 mld, dat valt erg tegen

Het kabinet stevent af op 20 mld aan ombuigingen als het de begrotingsregels volgt.

De enorme omvang van de tegenvallers dwingt tot onconventionele oplossingen.

De crisis in de financiële sector heeft nu ook de begroting van het kabinet bereikt. Na de 90 miljard euro die minister Bos (Financiën, PvdA) uitgaf om banken en verzekeraars te redden, stevent Balkenende IV nu af op een ongekende ombuigingsoperatie van meer dan 20 miljard euro. Die bezuinigingen – het kan ook in de vorm van lastenverzwaringen – zijn nodig, wil het kabinet de begrotingsregels in ere houden.

De snelheid waarmee de economische crisis huishoudt in de inkomsten en uitgaven van de overheid is indrukwekkend. Een overschot op de begroting van ruim 1 procent zal volgens vertrouwelijke prognoses in 2010 al omslaan in een tekort van meer dan 3 procent van het nationaal inkomen: een verslechtering van ruwweg 24 miljard euro in twee jaar tijd.

Het CDA kan zich prepareren voor een tour de force. De christen-democraten lieten de afgelopen weken geen moment ongemoeid om te benadrukken dat de begrotingsregels heilig zijn. Regels zijn regels, afspraak is afspraak. Ofwel, de uitgaven mogen niet boven de eerder afgesproken plafonds uitkomen en het tekort op de begroting mag niet de grens van 2 procent van het nationale inkomen overschrijden.

Tweede Kamerlid Frans de Nerée tot Babberich (CDA) wilde gisteravond niet ingaan op de jongste cijfers die circuleren. „Ik wil eerst de precieze cijfers weten voor ik reageer. Wij hebben minister Bos al opgeroepen om met een stofkam door de begroting te gaan en te kijken welke investeringen hij naar voren kan halen om de economie te stimuleren.” Hij waarschuwt ervoor dat de bouwsector over vijf maanden met lege orderportefeuilles zit en dat de overheid bouwprojecten moet stimuleren, bijvoorbeeld door burgers te stimuleren hun huis te isoleren, hun woning te renoveren of hun cv-ketel te vervangen.

Maar het is de vraag of het kabinet toekomt aan zulke besluiten als de miljardentekorten zo hoog oplopen als de ambtelijke commissie onder leiding van Ronald Gerritse, de secretaris-generaal van het ministerie van Financiën, nu inschat. Wat nu op tafel ligt in het kabinet is in hoeverre de begroting wordt opengebroken. Want wil het kabinet bijvoorbeeld 3 miljard euro bezuinigen op uitkeringen, terwijl mensen het juist moeilijk hebben? De uit de hand lopende uitgaven op het ministerie van Sociale Zaken schrijven het wel voor. En wil het kabinet de economie afknijpen terwijl die juist een oppepper nodig heeft, die andere wens die onder meer het CDA de laatste tijd enthousiast uitdraagt?

Een schending van het regeerakkoord en het laten vieren van de financiële teugels lijkt met de jongste cijfers onafwendbaar geworden. Valt hier nog wel tegenop te bezuinigen? Dit is de voornaamste reden dat de denktank van topambtenaren ook alle taboes mag bestuderen om de problemen het hoofd te bieden. Meest voor de hand liggende scenario is dat miljardenoverschrijding worden geaccepteerd, maar dat tegelijkertijd hervormingen op lange termijn worden doorgevoerd. En dan gaat het om de grote gevoelige dossiers als de AOW-leeftijd naar 67 jaar, het versoberen van de AWBZ, de beperking van aftrekbaarheid van pensioenen, het hoger belasten van leningen bij bedrijfsovernames en fiscale wijziging in de woningmarkt. Dat laatste hoeft niet alleen een beperking van de hypotheekrenteaftrek te betekenen. Dat zou kunnen worden gecombineerd met het verlagen van de overdrachtsbelasting. En dan is er nog het beperken van de ‘aanrechtsubsidie’, de individuele heffingskorting die niet-werkenden aan hun werkende partner kunnen overdragen. De ChristenUnie heeft het laatste al tot taboe verklaard en het CDA heeft een blokkade opgeworpen voor gesleutel aan de hypotheekrenteaftrek. De PvdA heeft nog geen ‘onbespreekbaar’ aangewezen, maar ook zonder een derde taboe is duidelijk dat de onderhandelingen in het kabinet over ingrijpende maatregelen gaan. Het is bijna vanzelfsprekend dat die niet soepel zullen verlopen.