Recept voor politieke crisis

De grote winnaars van de Israëlische verkiezingen zijn rechts en extreem-rechts.

‘Maar ze kunnen niet om Kadima heen, dat toch de grootste partij is gebleven.’

Helemaal onbegrijpelijk was de polonaise gisternacht van de aanhangers van de Israëlische regeringspartij Kadima ook weer niet. Ondanks een door schandalen achtervolgde premier, twee oorlogen zonder het beoogde resultaat en ondanks een lijsttrekker zonder standpunten wist de partij van Tzipi Livni de grootste van Israël te blijven.

De teleurstelling op de gezichten van de Likud-aanhangers in de hal van de universiteit van Tel Aviv was ook te begrijpen. Peilingen hadden maandenlang een zege in het vooruitzicht gesteld voor de rechtse oppositiepartij. De voor veel Israëliërs onbevredigende afloop van de oorlog in Gaza had de kansen voor de oppositieleider nog eens vergroot.

De strijd tussen Benjamin Netanyahu en Tzipi Livni is nipt in een overwinning voor de laatste geëindigd. Op het laatste moment besloten kiezers aan de linkerkant van Kadima toch op Livni te stemmen om een vrijwel zekere overwinning van Netanyahu te voorkomen. In die zin is haar campagne, die vrijwel alleen ging over het troebele politieke verleden van haar tegenstander, beloond door de kiezer. Maar gelet op de nieuwe politieke verhoudingen is Netanyahu de grote winnaar. Likud verdubbelde ruim tot 27 van de 120 zetels in het Israëlische parlement.

Belangrijker is dat het blok van rechtse, extreemrechtse en religieuze partijen, waarvan Likud deel uitmaakt, nu een meerderheid in de Knesset heeft. Kadima, in 2005 opgericht door Ariel Sharon, wordt in Israël voor het gemak onder de ‘middenpartijen’ geschaard. Netanyahu weet dat hij met deze uitslag de sleutel voor de formatie van een nieuwe coalitie in handen heeft. Livni op haar beurt kan zonder steun van Likud niets uitrichten. De linkerkant van de Israëlische politiek is verpulverd, dus Livni moet naar rechts kijken. Dit kan gevolgen hebben voor het vredesproces met de Palestijnse Autoriteit, dat Livni wil voortzetten, én de relatie met de Verenigde Staten.

Ten overstaan van hun aanhangers claimde zowel Livni als Netanyahu de overwinning. Livni zei dat zij, als leider van de winnende partij, het eerste recht heeft om te proberen een regering samen te stellen. „De kiezer heeft gesproken, de kiezer wil Kadima”, aldus Livni. Benjamin Netanyahu zei dat de kiezer iets heel anders had gezegd. De winst voor de rechtse en religieuze partijen is volgens hem een onmiskenbaar signaal dat het tijd wordt voor een regering met een nieuwe koers.

Die nieuwe regering moet boven alles „zionistisch” zijn, zei Netanyahu. Het is een aanwijzing dat de Likud-leider de voorkeur geeft aan een rechtse coalitie. Gisteren ontving hij als eerste Avigdor Lieberman, de leider van Yisrael Beiteinu.

Netanyahu kan kiezen: hij kan met Yisrael Beiteinu, Shas en andere extreem-rechtse en -religieuze partijen afspreken dat ze alleen met elkaar een coalitie willen vormen. Dan is de rol van Livni in de formatie uitgespeeld, want het is onmogelijk zonder deze partijen een meerderheid in de Knesset samen te stellen. Likud-prominent Yuval Steinitz zei dinsdagavond op de verkiezingsbijeenkomst van Likud dat deze optie zijn voorkeur heeft. „Dat heeft niets te maken met het dwarsbomen van de ambities van Livni. Met dit resultaat moeten we proberen een alternatieve coalitie te vormen, zelfs als Tzipi Livni de formatiebesprekingen mag beginnen.”

Netanyahu kan ook toestemmen in een gesprek met Livni om een coalitie te vormen, op voorwaarde dat hij de minister-president wordt. Hij heeft daarbij de zekerheid achter de hand dat Livni niet veel te weigeren heeft, omdat dan haar formatie mislukt.

„Al met al hebben we een recept voor een nieuw jaar van politieke crisis”, zegt Shalom Jerushalmi, politiek commentator van de Israëlische krant Ma’ariv. „Rechtse partijen kunnen een regering vormen, maar ze kunnen onmogelijk zomaar om Kadima heen, dat toch de verkiezingen won. Aan de andere kant is er weinig kans op een regering van nationale eenheid, want het is te vroeg voor verzoening tussen Likud en Kadima. De situatie is hopeloos gecompliceerd en waarschijnlijk wacht ons weer een lange periode van politieke ruzies.”

De Arbeidspartij maakt zich op voor de oppositie, zei partijleider Ehud Barak. Dat betekent dat Livni zal moeten praten met Yisrael Beiteinu, dat de derde partij van Israël werd. Avigdor Lieberman voerde campagne door het verdacht maken van Palestijnen die in Israël wonen. Ook suggereerde hij dat een atoombom op Gaza-stad een goed idee zou zijn. Lieberman was al eens vice-premier in de regering-Olmert, maar stapte er begin vorig jaar uit omdat hij tegen het vredesproces met de Palestijnse Autoriteit is. Nu lonkt een terugkeer naar het centrum van de macht, waarbij Lieberman aanzienlijk meer voorwaarden kan stellen.

Tzipi Livni zei tijdens de campagne dat ze door wil gaan met het vredesproces met de Palestijnse Autoriteit. Die gesprekken moeten uiteindelijk leiden tot de stichting van een Palestijnse staat. Ook de Amerikaanse president Obama wil zo’n ‘tweestatenoplossing’. Maar na deze uitslag is dat nog onzekerder geworden dan het al was. Netanyahu wil „geen land voor vrede”, zoals de Likud-doctrine luidt, en aan de rechterzijde is geen partij bereid te vinden voor het ontmantelen van de Israëlische nederzettingen op de bezette Westelijke Jordaanoever, laat staan het inleveren van Oost-Jeruzalem als hoofdstad van een Palestijnse staat. De kiezer lijkt het, getuige de uitslag, daarmee eens te zijn.

Aan de andere kant heeft scheidend premier Olmert vooral met de mond beleden dat hij voelt voor dergelijke concessies. Drie jaar na het begin van zijn regeerperiode is er geen nederzetting ontmanteld en gaat het bouwen in bezet gebied hard door.

Interactieve historie van het Palestijns-Israëlische conflict met foto’s, video en commentaar: nrcnext.nl/links