Frisse blik op controversiële Arabische kunst

In Nederland zou deze tentoonstelling wellicht voor ophef zorgen. In Londen is zelfs geen bewaking bij de vaak ‘provocerende’ moderne kunst uit het Midden-Oosten.

Een tiental poppen zit wijdbeens in een kring: wollen maillots, opgevuld en in hoge laklaarzen gepropt, ordinair doorzichtig slipje over een buik die bestaat uit een in stof gehulde voetbal, een bikinitopje van de markt met daarin een paar echte meloenen. De hoofden zijn aardewerken, holle kannen. En, om het af te maken: een zwarte, opengeslagen hijab. Alle levensgrote figuren zijn gemaakt met dezelfde huis-, tuin- en keukenvlijt, allemaal net even anders, komisch en afstotend. Sommige hebben een slurf (een hondenspeeltje) uit hun slipjes hangen – transseksuelen? Eromheen, aan de muur, hangen gemanipuleerde foto’s. Bebaarde mannen die halfnaakt in allerlei vrouwelijke, compromitterende poses zijn afgebeeld, gehuld in frivole gewaden, jarretels en lingerie, hun ledematen digitaal vervormd. Aan de muur twee titelbordjes: Men of Allah en Tehran prostitutes, en even weet de bezoeker werkelijk niet welke titel nou naar welk werk verwijst.

De poppen blijken de prostituees, een installatie van de Iraanse Shirin Fakhim, en de foto’s zijn het werk van haar stadsgenoot Ramin Haerizadeh. Hij nam zijn eigen lichaam als uitgangspunt en manipuleerde de beelden tot een kleurig, homo-erotisch en sprookjesachtig geheel dat verwijst naar het klassieke Perzische Taaziye toneel. Daarin werden alle rollen door mannen gespeeld, vaak met het leven van Mohammed als uitgangspunt.

Beide kunstenaars blijken zonder problemen in Teheran te kunnen leven en werken. Dit is een van de vele verrassingen op Unveiled: new art from the middle east, de nieuwe tentoonstelling in de Saatchi Gallery te Londen.

Bij binnenkomst lijkt het er nog even op dat de bezoeker een voorspelbaar soort politiek-protestkunst voorgeschoteld krijgt, met humorloos werk uit Libanon. Die indruk verdwijnt snel. Zo zijn er de prachtige, energiek-expressionistische schilderijen van Rokni Haerizadeh (inderdaad, broer van). Die neemt huiselijke onderwerpen als een uitje aan zee, begrafenis of bruiloft, en toont daarin een alledaagse repressie en sociale hypocrisie. Terwijl de mannen naar hartelust badderen in wat een idyllische strandscène lijkt te zijn, ontwaren we daartussen in zwarte tenten gehulde vrouwenfiguren die niet mee kunnen doen. Op zijn tweeluik van een bruiloft zijn vrouwen en mannen strikt gescheiden op de panelen, waarbij al het lekkere eten aan de mannenkant staat. Haerizadeh heeft een zwierige, levendige hand van schilderen die goed past bij zijn satirische onderwerpen.

Unveiled toont ook, misschien onvermijdelijk, nog veel werk in de categorie ‘grote gebaren’ waar Saatchi zo dol op is. Lelijke semi-abstracte schilderijen over de Iraakse oorlog. Een letterlijk en figuurlijk inhoudsloze installatie van honderden levensgrote biddende vrouwenfiguren van aluminiumfolie, glimmend en spectaculair, maar het laat de bezoeker uiteindelijk koud.

Dat geldt niet voor de fantastisch originele schilderijen van de Iraanse Tala Madani (kunstenaars uit Iran zijn oververtegenwoordigd op Unveiled, maar ze leveren ook het beste werk hier). We zien kwetsbare, absurde, weerzinwekkende mannen – vrouwen zijn compleet afwezig – in vreemde, vaak homo-erotische scènes onduidelijke dingen doen met bijvoorbeeld een verjaardagstaart. Haar werk oogt even komisch als woedend, en Madani schildert ongewoon zelfverzekerd. Alleen al vanwege Madani en Rokni Haerizadeh is Unveiled de moeite waard.

Madani’s werk is tot 28 februari ook nog te zien in de prominente Londense galerie Pilar Corrias. Eerder exposeerde ze onder meer in New York. Maar volgens haar cv woont en werkt ze in Amsterdam. Waarom horen wij eigenlijk zo weinig over deze fascinerende kunstenaar in Nederland? Zou haar werk hier misschien even moeilijk liggen als dat van Sooreh Hera?

Het is ronduit verfrissend dat Charles Saatchi ondanks zijn soms zwakke keuzes het werk van de 21 kunstenaars op Unveiled simpelweg presenteert als kunst, zonder zich in het minst druk te maken over eventuele religieuze gevoeligheden en mogelijke bedreigingen. De pas geopende Saatchi Gallery heeft uit principe geen bewakers of suppoosten, geen koorden of glas voor de werken – Saatchi wil geen enkele barrière opwerpen tussen de bezoekers en de kunst.

Die vanzelfsprekende presentatie werkt. Sinds de opening van Unveiled, op 30 januari, is er geen enkele klacht gekomen, geen woedend protest ‘vanuit de gemeenschap’, geen opinieartikel. Niemand hier kan zich er druk over maken. Unveiled maakt zo wel erg duidelijk dat er niet zoiets bestaat als inherent aanstootgevende kunst. Net als schoonheid ligt de provocatie in the eye of the beholder.

Pikant is ook dat opvallend veel controversieels gemaakt blijkt, niet in veilige ballingschap, maar door kunstenaars die wonen en werken in het Teheran, Ramallah, Beiroet en Cairo van nu. Dat deze spannende expositie in het Nederland van nu ongetwijfeld onmogelijk zou zijn, geeft te denken.

Tentoonstelling ‘Unveiled’: new art from the middle east. T/m 6 mei in Saatchi Gallery, Londen. Inl: www.saatchi-gallery.co.uk ****