Geen andere keuze dan de macht te delen

Oppositievoorman Morgan Tsvangirai is sinds vandaag premier van Zimbabwe. Veel kiezers steunen de machtsdeling met Mugabe. Partijactivisten twijfelen.

Tienduizenden handen gaan in de lucht. Ritmische klanken schallen door het stadion. Langs de tribunes wordt een portret gedragen van Morgan Tsvangirai, ‘minister-president’ staat erop. Het feest in het Glamis-stadion aan de rand van Harare is al in volle gang als oppositievoorman Tsvangirai ’s ochtends elders in de hoofdstad door zijn rivaal president Mugabe als premier wordt geïnstalleerd. Voor het erepodium waar Tsvangirai later zal spreken, staan zeven koeien klaar als geschenk. De tienduizenden in het stadion weten het zeker: Zimbabwe begint een nieuw tijdperk.

„Het is heel jammer”, zegt een MDC-aanhanger schuddend met zijn hoofd, „maar de machtsdeling met Mugabe gaat niet werken.” De partijactivist, die anoniem wil blijven, strijdt binnen Tsvangirais MDC al jaren voor verandering in Zimbabwe. Als infiltrant was hij bij bijeenkomsten van regeringspartij Zanu-PF waar het geweld tegen MDC’ers werd gepland. En als je leider besluit premier te worden, moet je hem steunen, nietwaar? Daarom is hij hier vandaag.

Maar het liefst, zegt hij, had hij gezien dat Tsvangirai zijn rug recht had gehouden. „De machtsdeling vindt plaats op voorwaarden van Mugabe. Tsvangirai heeft geen garanties afgedwongen, hij levert zich uit aan het regime.”

Veruit de meeste Zimbabweanen die vorig jaar op de MDC stemden, steunen Tsvangirais besluit om toe te treden tot een coalitie met Zanu-PF. Ze weten wel dat het veiligheidsapparaat, dat met geweld Mugabes herverkiezing afdwong, in handen blijft van de president. Dat de MDC het risico loopt om Mugabes plunderregime van nieuwe legitimiteit te voorzien. Of dat de kliek rond Mugabe de MDC wil gebruiken om de internationale gemeenschap de hulp te laten hervatten, zodat de zelfverrijking kan worden voortgezet.

„We hebben geen keuze”, drukt Tevas Makamure het gevoel uit van de meeste MDC-stemmers die naar hun mening worden gevraagd. De 42-jarige automonteur met een vervallen gebit woont in Budiriro, een door gras overwoekerd industriegebied even buiten Harare. Budiriro is te gronde gericht door Mugabes wanbeheer van de economie. De olijfoliefabriek? Dicht. De Mazda-fabriek ernaast? Een dag per week open. De cementfabriek? Failliet. De enige fabriek die nog normaal opereert, is de bierbrouwer. „Ik verdien geen geld meer”, zegt Tevas. „Ik probeer te overleven met mijn vrouw en drie kinderen. Morgans besluit is de enige kans dat er eindelijk iets verandert.”

De tegenstanders van de samenwerking met Zanu-PF mogen een minderheid vormen, zij zijn wel invloedrijk. Het zijn vooral activisten, mannen van het eerste uur. De voorvechters binnen de vakbondskoepel waar in 1999 de MDC uit voortkwam met Tsvangirai als leider. Activisten die jarenlang hun leven hebben geriskeerd in het verzet tegen de oorlogsveteranen en jeugdmilities van Zanu-PF. Mannen wier inzet onmisbaar is voor de eenheid en organisatie binnen de partij.

Mislukt de coalitieregering, dan riskeert Tsvangirai hun steun te verliezen. Zo’n man is ook Tendai Biti, de tweede man binnen de MDC die namens Tsvangirai onderhandelde met Zanu-PF. Biti werd gisteren door Tvangirai aangewezen als nieuwe minister van Financien, maar het is bekend dat de twee sterk van mening verschillen. Biti verklaarde eerder publiekelijk dat Tsvangirai niet moest gaan samenwerken met Mugabe.

„Ik begrijp dat Zimbabweanen wanhopig zijn en bereid risico’s te nemen”, zegt de anonieme MDC-activist. Maar, zegt hij, denk aan wat Joshua Nkomo overkwam. De Ndebele-leider besloot in 1987 met zijn partij Zapu te gaan samenwerken met Zanu-PF en Mugabe, nadat Mugabes Vijfde Brigade circa dertigduizend Ndebele’s had afgemaakt. Nkomo werd vicepresident, om vervolgens gemarginaliseerd te worden door Mugabe en uitgespuwd door zijn eigen achterban. „Als dadelijk blijkt dat Tsvangirai de verwachtingen niet kan waarmaken, raakt hem dat als een boemerang”, zegt de activist.

Volgens Tevas gaat het ‘Nkomo-scenario’ niet op. „Zijn partij ging op in Zanu-PF, de MDC blijft zelfstandig. We hebben zelfs een meerderheid in het parlement.”

Het vertrouwen in Tsvangirai onder de activisten wordt niet groter door diens besluit om ‘ja’ te zeggen tegen Mugabe, terwijl tientallen partijgenoten, onder wie de prominente Jestina Mukoko, nog in de cel zaten. De meeste kiezers nemen dit voor lief, net zoals de meeste kiezers wel wat anders aan hun hoofd hebben dan de vraag, of Tsvangirai bereid is gratie te verlenen aan kopstukken van Zanu-PF in ruil voor regeringsdeelname. „Maar voor mij zijn dit principes”, zegt de anonieme activist. „Het voelt als verraad.”

Hoe diep zijn weerstand zit, bleek eerder op de begraafplaats bij zijn dorp aan de landelijke rand van Harare. Vermomd met zonnebril en hoofddeksel neemt hij het bezoek er mee naar het graf van een medestrijder, doodgeslagen door Mugabes militieleden. De wankele zerk vertelt dat hij begraven is op 23 juni 2007. Op het graf, tussen het kniehoge helmgras, liggen een tinnen bord en een lepel – Zimbabweanen versieren graven met het eetgerei van de overledene. Onder de brandende zon prevelt de MDC’er een gebed.

„Vorig jaar, voor de beslissende stemronde, verscholen wij ons nachtenlang op deze begraafplaats”, vertelt hij. „We waren gevlucht voor Mugabes mannen die ons dorp opnieuw kwamen terroriseren. Ze sloegen drie inwoners dood. We wisten dat dit de enige plek is waar ze ons niet zouden zoeken want in Afrika mag je de doden niet storen.” Later: „Met zulke mensen wil Tsvangirai samenwerken? Daar hebben we niet voor gestreden en geleden.”

Henry Chimbiri denkt dat Tsvangirai tot samenwerking met Mugabe heeft besloten, mede om dit soort dissidente geluiden voorlopig geen ruimte te geven. Chimbiri is actief voor de MDC-Mutambara, een factie die zich in 2005 afscheidde van de MDC. „Er is veel rivaliteit binnen de MDC. En die zal straks weer de kop opsteken als Tsvangirai baantjes in het overheidsapparaat moet verdelen.”

Het is veel te voorbarig om aan een nieuwe afsplitsing te denken, zegt de anonieme activist. „Nu we tot hier zijn gekomen, moeten we Morgan voorlopig wel steunen.” Onlangs, vertelt hij, was er een „opstand” binnen de MDC in Oost-Mashonaland, een gebied bij Harare. „Ze wilden nieuwe partijstructuren invoeren, ze waren niet blij hoe de partij wordt gerund. Dat hebben we de kop ingedrukt want van nieuwe structuren komt ellende.” Maar, bedoelt hij maar aan te geven, het geduld binnen de MDC is niet eindeloos.

Portret van Tsvangirai en meer via: nrc.nl/zimbabwe