Geheim van Kopenhagen nog steeds intrigerend

Theater Kopenhagen van Michael Frayn door het Nationale Toneel. Gezien: 7/2 Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Tournee t/m 30/5. Inl.: nationaletoneel.nl****

Niemand die het echt weet: in 1941 maakten twee atoomgeleerden een wandeling door een tuin in het door de Duitsers bezette Kopenhagen, buiten het bereik van afluisterapparatuur. De Deense atoomgeleerde Niels Bohr ontving zijn vroegere leerling Werner Heisenberg. Bohr is van Joodse origine. De Duitser Heisenberg is een briljant wis- en natuurkundige, grondlegger van de kwantummechanica en de onzekerheidstheorie.

Wat bespraken mentor en tovenaarsleerling? Historici gissen naar de werkelijke toedracht. Toneel kan die leemte invullen. De Britse schrijver en journalist Michael Frayn schreef in 1998 het toneelstuk Kopenhagen, een jaar later in Nederland opgevoerd door het Noord Nederlands Toneel. Regisseur was Peter Tuinman, die het nu bij het Nationale Toneel uit Den Haag Kopenhagen opnieuw opvoert. Een mooi voorbeeld van repertoirebehoud, want doorgaans verdwijnt een stuk na één seizoen.

Bram van der Vlugt vertolkt opnieuw Niels Bohr, de rol waarvoor hij destijds werd bekroond met de Louis d’Or. Liz Snoijink speelt wederom Bohrs echtgenote. Nieuw is Stefan de Walle als Heisenberg. Zelfs het decor van Mechthild Schwienhorst is meegegaan: een reusachtige, witte paraplu hangt boven een eenvoudige witte speelvloer met drie stoelen. In Groningen daalde die paraplu aan het slot omlaag, alsof een stolp de geschiedenis bedekte. Bij het Nationale Toneel blijft de paraplu boven het drietal zweven; er klinkt de roep van meeuwen uit en uiteindelijk het onheilspellende gedonder van oorlogsgeweld.

In Frayns spannende reconstructie van dit historische moment blijft hij trouw aan de onzekerheidstheorie van Heisenberg. Dat betekent dat nooit iemand met 100 procent zekerheid de objectieve werkelijkheid kan weergeven. In Kopenhagen wemelt het van wis- en natuurkunde, nucleaire formules. Het sleutelbegrip blijkt kritische massa. Heisenberg hielp de nazi’s met het ontwikkelen van een atoombom. Maar hij berekende de kritische massa verkeerd. Hierdoor konden de Duitsers tijdens de oorlog nooit het beslissende wapen ontwikkelen.

Stefan de Walle vertolkt een sterk geëmotioneerde Heisenberg. Hij belichaamt zijn eigen onzekerheidstheorie door nu eens een propagandist voor nazi-Duitsland te zijn, dan weer een pacifist die ook begrip heeft voor het Joodse standpunt. Tegenspeler Bram van der Vlugt is op fraaie wijze voornaam en ongrijpbaar. Liz Snoijink als Margaretha, geen natuurkundige, is een volwaardige gesprekspartner in deze noodlotstragedie.

De vraag die de inzet vormt van Kopenhagen blijft intrigeren: berekende Heisenberg welbewust de kritische massa verkeerd, saboteerde hij dus de atoombom voor Duitsland, of was hij net niet geniaal genoeg? Zoals De Walle zijn personage met gedreven, soms zelfs schuldbewuste inzet vertolkt, lijkt sabotage het antwoord. Maar we weten het niet zeker. In dit drama liggen schuld en onschuld pijnlijk dicht bij elkaar.