Talent hebben is niet genoeg

Malcolm Gladwell schreef een boek over succes.

Succes als iets persoonlijks beschouwen, is volgens hem een verspilling van menselijk potentieel.

„Omgevingsfactoren bepalen wie succes heeft en wie niet”, zegt Malcolm Gladwell. „Hard werken, timing, geluk en kansen zijn belangrijker dan individueel talent.” In Uitblinkers verklaart Gladwell met behulp van inzichten uit de sociologie, geschiedenis, wiskunde en de economie waarom bijvoorbeeld Bill Gates een softwaremiljardair werd, maar niemand ooit gehoord heeft van Chris Langan, de man met het hoogste IQ ter wereld. En waarom de Beatles zo succesvol werden en er zoveel joodse advocaten zijn in New York. Volgens Gladwell verspillen wij menselijk potentieel door succes als iets persoonlijks te beschouwen. Hij noemt drie factoren die succes kunnen belemmeren: armoede, willekeurige selectiecriteria en culturele werkattitudes.

In een hotel in Amsterdam spreekt hij rustig en met onbewogen precisie over zijn succes met een boek over succes. „Ik geef niet om geld of roem. En ja, ik schrijf leuk, maar dat doen heel veel mensen. We maken van schrijvers individuele helden, maar ik heb gewoon ontzettend veel geluk gehad. Dit boek was twee jaar geleden, tijdens de regering-Bush, niet zo opgepikt. Nu verschijnt het in een land dat weliswaar leeft met de mythe dat succes een individuele verdienste is en dat terughoudend is geweest in collectieve aanpak van bepaalde problemen, maar dat eindelijk toe is aan zelfkritiek.”

U beargumenteert dat individueel talent niet genoeg is om door te breken. Hoe kwam u hierop?

„Ik ben altijd geïnteresseerd in onderwerpen waar er een verschil is tussen de visie van het algemene publiek en die van de wetenschap. Sociologen hebben belangstelling voor de context en generatie en hebben minder aandacht voor het individu. Maar het publiek verklaart succes juist bij uitstek als een individuele verdienste. Ik schrijf in een land waarin individuele prestaties worden verheerlijkt en wilde daar met behulp van de wetenschap kritiek op leveren.”

Als externe factoren zo belangrijk zijn, waarom hechten wij dan veel waarde aan ambitie en talent van individuen?

„Wij houden van heldenverhalen. Het is menselijk om een persoonlijk verhaal te maken waarin het individu zegeviert en waar institutionele en omgevingsfactoren uit zijn weggehaald. Zo geven wij zin aan het leven. Maar ik hou van de complexiteit van de sociologische benadering.”

U heeft de man met het hoogste IQ ter wereld ontmoet, Chris Langan – zijn IQ is 195. Hoe kijkt u aan tegen genetische opvattingen van genialiteit?

„Genen spelen een belangrijke rol als het gaat om aangeboren mogelijkheden, maar zijn niet doorslaggevend voor succes. Stel dat ik zeg dat intelligentie 50 procent genetische aanleg is en 50 procent opvoeding. Wat weet ik dan? Genetica is fascinerend, maar niet nuttig. We zitten er gewoon mee. Ik begrijp niet waarom mensen er boeken over volpennen. Wat heb je aan een aangeboren talent als je er niets mee doet of kunt doen?”

Succes is iets wat we achteraf vaststellen. Hebben in principe heel veel mensen het basistalent om een uitblinker te worden en bepaalt geluk of toeval dan wie wel en wie niet doorbreekt? En zo ja, wat kan men als individu dan doen behalve heel hard werken?

„Ik sprak met een jazzmusicus die mij vertelde dat hij, geheel volgens het wetenschappelijke inzicht, ongeveer tien jaar oefenen nodig had om goed te worden. Hij werd niet beroemd en werd geen ‘uitblinker’ in die zin, maar ik zou hem wel succesvol willen noemen. Zijn werk is namelijk betekenisvol in de zin dat er een bevredigende relatie is tussen de inspanning die hij levert en de beloning die hij ervoor terug krijgt.”

Zijn er verschillen tussen mannen en vrouwen?

„Vooroordelen en verwachtingen omtrent geslacht en ras kunnen een extra belemmering zijn. Maar ze zijn altijd onderdeel van een groter verhaal, niet het hele verhaal. Als je niet goed genoeg bent, kun je wel alle belemmeringen weghalen, maar zal je niet succesvol worden, zo denkt men. Ik redeneer andersom: eerst moet je alle belemmeringen wegnemen en daarna ga je talent selecteren. Als alle vooroordelen zijn verwijderd binnen een bepaalde beroepsgroep, en je faalt nog steeds, dan kunnen we het erover hebben dat jij niet goed genoeg bent, maar zolang de belemmeringen er zijn, is dat immoreel.”

Wilt u beleidsmakers beïnvloeden?

„Ik wil wetenschappelijke inzichten aan een breed publiek overbrengen. In de wetenschap blink je uit door genuanceerd, omvattend en complex te denken. Mijn ideale lezer hoeft het niet met mij mee eens te zijn, maar ik probeer hem wel tot verder denken te stimuleren. Ik ben geen politicus, maar mijn boek is een politiek boek. Toen het klaar was, realiseerde ik me pas de politieke consequenties.”

Uw boek bevat succesverhalen, maar ook veel tragische verhalen over mensen die het niet redden, zoals Chris Langan, of verhalen over luchtvaartmaatschappijen die ‘uitblinken’ in vliegtuigongelukken. Kunnen we met uw boek, achteraf, verklaren waarom mensen niet succesvol zijn?

„Grotendeels wel. Er zijn drie grote obstructies die mensen met talent verhinderen om de top te bereiken: armoede, stupiditeit en culturele attitudes. Vooroordelen spelen ook een rol, en klasse. Mensen uit de middenklasse leren vaak op een beleefde manier voor zichzelf op te komen.”

„Het individu is in dit opzicht machteloos –omdat je geen controle hebt over zaken als klasse en het jaar waarin je geboren wordt –, de maatschappij is dat niet. De overheid kan kansen scheppen door beleid te voeren op de belemmeringen. Maar het individu draagt ook enige verantwoordelijkheid voor falen. Mensen die niet boven de drempel van ‘goed genoeg’ uitkomen, lukt het niet, ook niet als je alle belemmeringen wegneemt.”

Bekijk de auteurssite: www.malcolmgladwell.com

Malcolm Gladwell: Uitblinkers Waarom sommige mensen succes hebben en andere niet. Contact, 344 blz. € 18,95