Desolate chaos, dood en verderf in ?Mazeppa?

Opera Mazeppa van P.I. Tsjaikovski door de Vlaamse Opera o.l.v. Dmitri Jurowski. Gezien: 7/2 Vlaamse Opera Antwerpen. Herh.: t/m 21/2 Antwerpen; 26/2 t/m 8/3 Vlaamse Opera Gent. Inl.: www.vlaamseopera.be Radio Klara: 28/3 20 uur****

Met de eerste enscenering in België van Tsjaikovski’s opera Mazeppa (1884) – een indrukwekkende en schokkende voorstelling – is de Vlaamse Opera begonnen aan een nieuw tijdperk onder de Zwitserse intendant Aviel Cahn. Hij is de opvolger van de Vlaming Marc Clemeur, die na achttien jaar de directeur-generaal wordt van de Opéra National du Rhin in Straatsburg.

Marc Clemeur renoveerde de antieke theaters in Antwerpen en Gent – voor Zuid-Nederland heel wat bereikbaarder dan het Amsterdamse Muziektheater. Zijn artistieke beleid was onder moeilijke financiële omstandigheden toch van internationaal belang. Zo bracht hij onder andere een opzienbarende Puccini-cyclus van de Canadese regisseur Robert Carsen.

Aviel Cahn (34) heeft een band met Antwerpen: in 1933 vluchtte zijn joodse grootvader daarheen vanuit Duitsland. In 1940 vluchtte hij verder naar Zwitserland, waar de vader van Aviel Cahn muziekcriticus was. Zelf werkte Aviel Cahn in China, Helsinki, Bern en Zürich.

De Vlaamse Opera krijgt nu wel iets meer subsidie, maar Cahn wil vooral efficiënter werken en meer productie maken met zeker zeven geënsceneerde voorstellingen per seizoen. Het Franse repertoire krijgt meer aandacht, net als het minder bekende Slavische repertoire. Mazeppa is het begin van een Tsjaikovski-cyclus, ook Moesorgski komt aan de beurt. En er komen opera’s van Monteverdi, Vivaldi en Händel.

De sinds 1924 voor Antwerpen traditionele Goede Vrijdag-opera Parsifal van Wagner, wil Cahn vooraf laten gaan door vroeger repertoire, zoals Guillaume Tell van Rossini, Les Huguenots van Gounod en Der Vampyr van Marschner.

De komst van Cahn betekent wel het einde van een andere Wagner-erfenis. De kostbare Der Ring des Nibelungen in de eigentijdse ICT-enscenering van Ivo van Hove is de afgelopen jaren in vier losse afleveringen vertoond, maar zal nooit als cyclus op de Vlaamse podia worden gebracht. De hightechdecors zijn vernietigd, de Vlaamse Opera spreekt liever van ‘gerecycled’.

Om kosten te besparen wil Cahn voortaan niet alles in Antwerpen én in Gent vertonen. Hij ziet ruimte voor musical, muziektheater, premières van eigentijdse muziek maar ook producties van iets ouder repertoire van bijvoorbeeld Rihm, Sallinen en Saariaho. Aquarius, waaraan de Vlaamse avant-gardist Karel Goeyvaerts tot zijn dood in 1993 werkte, krijgt in juni voor het eerst geënsceneerde voorstellingen in Antwerpen. Daarna presenteert Pierre Audi het stuk op eigen wijze in zijn Holland Festival.

Tsjaikovski’s lang miskende zesde opera Mazeppa, die in 1991 een overrompelende Nederlandse première kreeg bij de Nederlandse Opera, gaat over de Oekraïense machthebber Mazeppa (1644-1709). Hij was een nog steeds omstreden avonturier. Mazeppa bestreed voor Rusland de Turken, maar bevocht Rusland samen met Polen en Zweden, hopend op een onafhankelijk Oekraïne.

In de opera, naar het gedicht Poltava van Poesjkin, ontstaat wederzijdse liefde tussen hem en de jonge Marija, de dochter van zijn vriend Kotsjoebej. Samen met zijn vrouw verzet die zich vergeefs daartegen. Hij wordt gemarteld en gedood, Marija beschermt hem niet. Mazeppa trekt ten strijde tegen de tsaar, Oekraïne gaat ten onder in chaos, Marija blijft geestelijk verwilderd achter.

Op Mazeppa is door Cahn niet bezuinigd. De internationaal furore makende Dmitri Jurowski, de jongere broer van de flamboyante dirigent Vladimir Jurowski, dirigeert gedreven. Er wordt gezongen door een voortreffelijke cast, met befaamde zangers als Nikolai Putilin (Mazeppa), Mikhail Kit (Kotsjoebej), Tatjana Pavlovskaya (Marija) en Leandra Overmann (Ljoeba), dramatisch uiterst sterk in de hartverscheurende confrontatie met haar dochter.

In Amsterdam legde regisseur Richard Jones niet de gemakkelijke relatie met de actualiteit van de Russisch-Oekraïense controverses, die onlangs leidden tot het gasconflict. De gevierde jonge Duitse regisseuse Tatjana Gürbaca verplaatst de opera wel naar de 20ste eeuw, maar neemt niet duidelijk stelling in actuele kwesties.

De voorstelling begint idyllisch en liefelijk met spelende kinderen in een paradijselijk landschap. De ondanks wat folkloristische scènes macabere en zelfs gitzwarte opera krijgt een sterke en verbijsterend werkende enscenering. Kotsjoebej wordt geëxecuteerd tijdens een staatsbanket. Zijn tierende vrouw Ljoeba neemt onmachtig wraak door de feestzaal te slopen. De desolaatheid herinnert aan Pina Bausch’ dansstuk Café Müller.

Wat rest is een verwoest Arcadië, dood en verderf. Zo wordt Mazeppa een archetypische opera over het eeuwige Russische – èn Oekraïense – leed, net als Moesorgski’s Boris Godoenov en Sjostakovitsj’ Lady Macbeth van Mtsensk. Zoals Boris Godoenov eindigt met het liedje van een zwakzinnige, ‘Vloei, bittere tranen, vloei’, zo eindigt Mazeppa met een slaapliedje van de waanzinnige Marija voor het vredige voorgoed voorbije verleden.