Amerika heeft jullie nodig: details volgen over 60 dagen

Het buitenlandteam van president Obama streek dit weekeinde neer in München.

Een totaalplan voor het buitenlandbeleid kon nog niet worden gegeven.

De nieuwe toon is er, de nieuwe aanpak nog niet. Maar veel Europeanen, en ook Rusland, zijn er allang blij mee.

„We’ll need your help”, zei de Amerikaanse vicepresident, Joe Biden, zaterdag in München tegen een zaal vol (hoofdzakelijke Europese) politici, hoge militairen en deskundigen op het gebied van internationale betrekkingen. „We zullen samenwerken. We zullen luisteren”, aldus Biden. Voor een muisstille zaal gaf hij een brede uiteenzetting over de uitgangspunten van de Amerikaanse buitenlandse politiek onder Obama.

De driedaagse veiligheidsconferentie in München was de eerste gelegenheid voor veel Europese politici om informeel van gedachten te wisselen met leden van het buitenlandteam van Obama. Behalve Biden waren ook de Nationale Veiligheidsadviseur, generaal b.d. James Jones aanwezig, de speciale gezant voor Afghanistan Richard Holbrooke en generaal Petraeus, die militair verantwoordelijk is voor onder meer de oorlog in Afghanistan.

Biden deed een dringend beroep op de Europese bondgenoten om samen te werken met de nieuwe Amerikaanse regering. De Duitse bondskanselier Merkel en de Franse president Sarkozy zaten op de eerste rij. Uit Nederland waren minister van Buitenlandse Zaken Verhagen (CDA) en zijn collega van Defensie Van Middelkoop (ChristenUnie) aanwezig.

Centraal in het nieuwe Amerikaanse beleid zal het beginsel staan dat Obama al noemde in zijn inaugurale rede: namelijk „dat er geen tegenstelling bestaat tussen onze veiligheid en onze idealen”. Voortaan komt diplomatie weer op de eerste plaats, zei Biden. En: „Amerika martelt niet”.

Na acht jaar Bush klonk het velen in München als muziek in de oren. De Europese bondgenoten waren tevreden, maar ook de Russische vicepremier Sergej Ivanov zei gisteren dat hij de rede van Biden „zeer positief” had gevonden. „We beleven een vroege lente in 2009”, juichte Wolfgang Ischinger, de Duitse topdiplomaat die de driedaagse conferentie waar Biden sprak had georganiseerd.

Maar over de inhoud van het beleid hield Biden nog veel in het vage. Hij stelde vast dat de relatie met Rusland „gevaarlijk” is vastgelopen. Het is „hoog tijd om op de reset-knop te drukken”, aldus vicepresident Biden. Maar dat is niet hetzelfde als beginnen een schone lei, waarbij het verleden wordt uitgewist. Het drukken op de reset-knop zorgt er in het beste geval voor dat je kunt doorgaan waar je was gebleven.

Biden kondigde dan ook niet aan, zoals sommigen hadden voorspeld, dat de Verenigde Staten de plannen voor het omstreden raketschild zullen bevriezen. Het felle Russische verzet tegen de bouw van het schild, waarvoor bases moeten komen in Polen en Tsjechië, heeft sterk bijgedragen aan de bekoelde relaties.

„We zullen blijven werken aan de ontwikkeling van het schild”, zei Biden, „als de techniek werkt en betaalbaar is”. Het was letterlijk de formulering die Barack Obama in zijn verkiezingscampagne had gebruikt – en over de haalbaarheid en de betaalbaarheid bestáán grote twijfels. Maar het was niet makkelijk in deze formulering het soort drastische gebaar te zien (de reset-knop!) waarmee de betrekkingen met Rusland in één keer weer op gang kunnen komen.

Diplomatie speelt zich echter bij voorkeur niet af voor het voetlicht. En na een gesprek met Biden achter gesloten deuren verklaarde Ivanov, de Russische vicepremier, gisteren dat Rusland „voorzichtig positief” is over de opstelling van de nieuwe ploeg in Washington. Biden had „een heel duidelijk signaal gegeven” dat de Amerikanen bereid zijn „de Russisch-Amerikaanse dialoog op een eerlijke en open manier te hervatten. En wij verwelkomen die wens”, aldus de Rus, ook al erkende hij, net als Biden, dat veel meningsverschillen blijven bestaan.

Minder succes boekte de Amerikaanse vicepresident in de relatie met Iran. Al dertig jaar onderhouden de twee landen geen diplomatieke betrekkingen, maar Biden zei in zijn toespraak: „We zijn bereid om te praten.” Tijdens de verkiezingscampagne had Obama zich met die belofte al onderscheiden van zijn rivalen. En gezien de opgelopen spanningen over het Iraanse nucleaire programma kunnen directe gesprekken een belangrijke doorbraak vormen.

Maar de vicepresident zei er meteen twee dingen bij. „Onze regering is nog bezig het Iran-beleid tegen het licht te houden.” Oftewel: Even geduld a.u.b., we weten nog niet hoe we dit lastige dossier gaan aanpakken. En: „We geven Iran een duidelijke keuze: als ze de huidige weg volgen, dan verhogen we de druk en komen ze nog meer geïsoleerd te staan. Maar als ze hun illegale nucleaire programma en hun steun voor terrorisme opgeven, dan kunnen ze serieuze aanmoediging verwachten.”

En dat leek weer erg op de aanpak die de regering-Bush de afgelopen jaren vergeefs heeft beproefd – het beleid dat de voorzitter van het Iraanse parlement, Ali Larijani, vrijdag op de conferentie in München nu juist honend had afgedaan als „het cliché van de wortel en de stok”.

Moesten de uitspraken van Biden over Iran nu worden opgevat als een handreiking, of als het bekende refrein van het oude liedje? In de wandelgangen in München was er enige verwarring over, die ook bleek uit de manier waarop de Amerikaanse media erover berichtten. Het was „een olijftak”, meldde The Washington Post. nee, Biden hield vast aan „de harde lijn”, volgens The New York Times.

Voor Ruprecht Polenz, de invloedrijke voorzitter van de commissie voor Buitenlandse Zaken in de Duitse Bondsdag, was het duidelijk dat Biden een belangrijk gebaar had gemaakt. „Hij heeft geen voorwaarden vooraf gesteld aan gesprekken, en dat is na dertig jaar zonder diplomatiek contact van enorme betekenis.”

Op belangrijke punten bleef vicepresident Biden vaag, en dat is ook niet zo vreemd want in de eerste plaats was hij naar München gekomen om de banden met de bondgenoten aan te halen, zei Polenz. „En daarin is hij glansrijk geslaagd”.

Biden verzekerde zijn gehoor dat het de regering-Obama ernst is met de belofte dat ze advies zal vragen aan de bondgenoten en dat ze naar hen zal luisteren – „maar daarbij hoort ook een gedeelde verantwoordelijkheid”. Over crisissituaties zei hij: „Amerika zal meer doen in de wereld, maar we zullen ook meer vragen van onze partners.”

Zo kondigde Biden aan dat de Verenigde Staten „anderen zullen vragen sommige gevangenen op te nemen die nu vastzitten op Guantánamo Bay”. Want: „Amerika heeft de wereld nodig, net zoals de wereld Amerika nodig heeft.”

Onder Obama blijft de NAVO „de hoeksteen van onze gemeenschappelijke veiligheid’’ , maar het bondgenootschap moet wel vernieuwd worden. Het kerndoel van de NAVO blijft dat de lidstaten desnoods met militaire middelen instaan voor elkaars veiligheid. Maar „er zijn nieuwe bedreigingen die om een antwoord vragen” –, zoals terrorisme, cyberterreur en bedreiging van de energietoevoer. „Niemand van ons kan aan die nieuwe bedreigingen ontsnappen. Maar ook kan niemand ontsnappen aan de verantwoordelijkheid om er een antwoord op te vinden.”

Dat ook het buitenlandse beleid van de regering-Obama nog weleens moeilijk kan vallen bij sommige Europese landen, viel op te maken uit de manier waarop generaal Petraeus sprak over de oorlog in Afghanistan. Niet alleen herhaalde hij het beroep op de bondgenoten dat zijn landgenoten (en NAVO-chef De Hoop Scheffer) deden om meer troepen naar Afghanistan te sturen, hij maakte korte metten met de gedachte dat het genoeg zou kunnen zijn om de Talibaan „irrelevant te maken”. „Talibaanstrijders met wie geen vergelijk mogelijk is, moeten gedood, gevangen of uit het gebied verdreven worden.” Dus ook in de nieuwe toon van de regering-Obama zitten klanken die bekend zijn uit een eerder tijdperk.

In een vraaggesprek met de Süddeutsche Zeitung zei Veiligheidsadviseur Jones dat de regering-Obama nog zestig dagen nodig heeft voor ze met een totaalplan komt voor de nieuwe buitenlandse politiek. Zodat meer duidelijk is over de nieuwe koers voordat de NAVO begin april een top houdt in het Franse Straatsburg en het Duitse Kehl, waaraan president Obama zal deelnemen.