Was will der Papst?

Dat de Duitse paus Benedictus XVI een Holocaustontkenner terughaalt in de kerk, geeft te denken. „De paus heeft een zeer monarchistische en solitaire regeerstijl”.

Ze neemt zijn hand. Kust hem. Niet een, maar twee keer. Ze straalt van top tot teen. Speciaal voor paus Benedictus XVI heeft de knappe Mercedes Bustos uit Madrid vandaag haar bruidsjurk weer aangetrokken. Ook haar kersverse man Nicolas Martin Valis is afgelopen woensdagochtend tijdens de algemene audiëntie in vol ornaat: witte handschoenen, strakke pet en gala-uniform van de Spaanse infanterie.

De wereldwijde commotie rondom een bisschop die het bestaan van de Holocaust ontkende, kan hun feest niet verpesten. „Het was fantastisch. We hebben de Heilige Vader verteld dat we op 23 januari zijn getrouwd, de dag waarop de heilige maagd Maria Jozef huwde”, vertelt Valis achteraf.

Terwijl Mercedes en Nicolas neerknielen voor de paus, blijft de kritiek op Benedictus aanzwellen. De minister van Buitenlandse Zaken van Israël laat weten dat de ontkenning van het bestaan van de gaskamers door bisschop Richard Williamson „elke Jood in Israël en in de wereld beledigt’’. Hij voegt zich bij het koor van joden, katholieken, bisschoppen en politici die eisen dat de paus afstand neemt van Williamson. „Het gaat erom dat heel helder wordt verklaard dat men de Holocaust niet mag ontkennen”, vindt de Duitse bondskanselier Angela Merkel.

Het mag de sfeer in de algemene audiëntiezaal Paulus VI niet drukken. Zoals elke week geeft de paus ook vandaag catecheseles: over apostel Paulus. Centraal in het betoog staat heel toepasselijk diens martelaarsdood in Rome. „Dan word ik vanaf nu geofferd, en de tijd van mijn aftocht is aanstaande…”, zo citeert paus Benedictus de apostel in vier talen. Zou hij de uitspraak van de Duitse theoloog Hermann Häring al hebben gelezen? „Als de paus iets goeds voor de kerk wil doen, zou hij moeten terugtreden”, zei hij in de krant die Tageszeitung .

Na afloop roepen de pelgrims de kerkvorst toe: „Benedetto, Benedetto,…”, precies zoals tijdens zijn inauguratie bijna vier jaar geleden. Niemand lijkt teleurgesteld nu de paus vanochtend opnieuw niet is ingegaan op de eis van bondskanselier Merkel. „We zijn met de paus, altijd met de paus”, zegt bruid Mercedes Bustos. „Niet een stap voor hem, maar ook niet ver achter hem”, vult haar man aan. Al erkent hij dat de uitspraken van Williamson over het niet bestaan van de gaskamers „heel schadelijk” zijn voor de kerk.

Ze zijn niet alleen schadelijk voor de relatie met de joodse gemeenschap, maar ook uiterst pijnlijk voor progressieve katholieken. De opheffing van de excommunicatie van Williamson bevestigt wat zij al vreesden: Benedictus staat voor restauratie in de katholieke kerk. Hij wil van de brede volkskerk terug naar een strenge dogmatische kerk, die zich verzet tegen de moderne wereld waar de paus bang voor is.

„De kerk is een doodlopende weg ingeslagen”, concludeert Vaticaanwatcher Marco Politi van de krant la Repubblica op het Sint Pietersplein na de algemene audiëntie. Hij kan zijn teleurstelling niet verbergen nu de paus opnieuw heeft gezwegen over Williamson. De Vaticaananalist wijst er op dat Benedictus in vier jaar tijd twee grote crises met wereldreligies heeft veroorzaakt. In 2006 met de islam, toen de paus tijdens een lezing in Regensburg een Byzantijnse keizer citeerde: „Toon me toch, wat Mohammed voor nieuws heeft gebracht, en je zult alleen slechte en inhumane dingen vinden”. De paus had de tekst toen niet van tevoren aan zijn medewerkers laten zien.

De tweede crisis is in volle gang. De sinds het Tweede Vaticaans Concilie zorgvuldig opgebouwde relatie met het jodendom staat op het spel. En opnieuw blijkt er sprake van miscommunicatie, interne verwarring, regieproblemen.

Drie uur later komt dan toch de knieval van het Vaticaan. Het Staatssecretariaat van het Vaticaan en niet de paus zelf geeft een verklaring af. Schriftelijk.

„De positie van Williamson met betrekking tot de Holocaust is volstrekt onacceptabel en wordt volledig afgewezen door de paus”, zo stelt de tekst. Om in aanmerking te komen voor het bisschopsambt in de katholieke kerk moet Williamson „op ondubbelzinnige wijze publiekelijk afstand nemen van zijn uitspraken betreffende de Shoah.” Er werd niet bij verteld wat er gebeurt als Williamson dit niet doet.

De Vaticaanverklaring gaat ook in op de huidige positie van de vier bisschoppen van de Sociëteit van St. Pius X (SSPX), waar Williamson er een van is. Hun excommunicatie is weliswaar opgeheven. Maar „de broederschap van Pius X geniet momenteel nog geen enkele canonieke erkenning in de katholieke kerk”. De vier bisschoppen mogen hun functie nog niet uitoefenen. Zij moeten eerst de conclusies van het Tweede Vaticaans Concilie volledig onderschrijven.

„Was dit alles eerder gezegd, dan was ons deze schade en spanning bespaard gebleven”, zegt de Amerikaanse Rabbi David Rosen, internationaal directeur interreligieuze betrekkingen van het Amerikaanse Joodse Comité.

De verklaring komt twee weken nadat de Holocaustuitspraken van Williamson groot nieuws werden. De wending is opmerkelijk. Onfeilbare pausen zijn niet gewend onder druk van de publieke opinie te buigen. En Ratzinger al helemaal niet.

Een dag voor de oproep van Angela Merkel zei de tweede man van het Vaticaan, staatssecretaris Tarcisio Bertone, nog in een interview dat de zaak Williamson was gesloten. De curie en de paus hoopten dat stilte en tijd hun werk zouden doen. Een totale misrekening.

Het is dit soort inschattingsfouten dat grote vragen oproept over de manier waarop de katholieke kerk wordt bestuurd. Hoe is het mogelijk dat nota bene een Duitse paus een Holocaustontkenner terughaalt in de kerk? Heeft hij de effecten van zijn gebaar onderschat? Is hij slecht geadviseerd? Begrijpt hij wel wat er in de wereld leeft? Of wilde hij met de omarming van het traditionalistische Pius Broederschap ten koste van alles een signaal afgeven: dat het definitief afgelopen is met de vrijzinnige interpretatie van het Tweede Vaticaans Concilie, waarmee de katholieke kerk zich openstelde voor de moderne wereld? (zie kader)

Eén passage in de schriftelijke verklaring van het Staatssecretariaat geeft in het bijzonder te denken over de manier waarop Benedictus zijn functie uitoefent: „De opvattingen van Williamson aangaande de Shoah waren niet bekend bij de Heilige Vader, op het moment van de opheffing van de excommunicatie”. Als dat waar is, hoe is dat mogelijk? Het Vaticaan is in het verleden vaak geroemd vanwege zijn zeer goed geïnformeerde diplomatieke dienst. Een kleine zoektocht met Google op Richard Williamson had volstaan om de antisemitische overtuiging van de bisschop te achterhalen.

„Ongetwijfeld hebben enkele kantoren van het Vaticaan geweten van de antisemitische opvattingen van Williamson”, zei de Duitse jezuïetenpater en Vaticaanexpert Eberhard von Gemmingen in een commentaar op Radio Vaticaan. „Maar het Vaticaan is groot. Misschien wisten deze kantoren niet op tijd van de op handen zijnde opheffing van de excommunicatie van Williamson.” Zoals ook kardinaal Walter Kasper niet op de hoogte was, terwijl hij verantwoordelijk is voor de dialoog met de joden. Kasper heeft als curiekardinaal publiekelijk de „communicatieproblemen” gehekeld. „Er is binnen het Vaticaan onderling te weinig gesproken en er is niet nagegaan welke problemen zouden kunnen ontstaan.”

De bureaucratie heeft niet goed gefunctioneerd, zo zou men kunnen concluderen. Maar veel Vaticaanwatchers beklemtonen dat het Benedictus zelf is die weinig interesse toont voor de informatie die de Vaticaanburelen verzamelen over de wereld. De paus zou weinig televisie kijken en genoegen nemen met streng gefilterde uittreksels van kranten.

Marco Politi: „De paus heeft een zeer monarchistische en solitaire regeerstijl.” Benedictus wikt en beschikt in zijn studeerkamer. „Zijn probleem is dat hij bij de uitvoering van zijn programma enkel en alleen zijn eigen overwegingen volgt. Hij heeft geen oog voor de effecten van zijn besluiten in de publieke opinie, in de katholieke kerk, en in de relatie met andere religies.”

Deze werkwijze leidde in 2006 tot het conflict met de moslims. In 2007 vervreemdde Benedictus ook de protestanten van zich toen hij stelde dat ze de titel ‘kerk’ niet verdienen, omdat ze geen bisschoppen hebben. Theologisch staat zijn redenering wellicht als een huis. Maar het was niet handig voor een paus die zegt de christenheid weer onder een dak te willen verenigen.

Want dat is zijn grote doel: de anglicaanse, orthodoxe, protestantse en ook de volgelingen van wijlen bisschop Marcel Lefebvre, de stichter van het Piusbroederschap, onder het dak van de katholieke kerk verenigen. Wellicht is deze droom haalbaar, maar niet zo lang Benedictus ervan uitgaat dat wat de paus aan zijn bureau verzint ook vanzelf werkelijkheid wordt. Benedictus zal er de boer voor op moeten. Praten, ‘voelen’, sonderen, respecteren. En dat, daarover is men het in de katholieke wereld wel eens, zijn niet de sterkste eigenschappen van de man die zich zijn leven lang concentreerde op de doctrine van de kerk.

Wellicht wist Ratzinger dit zelf ook toen hij voor zijn verkiezing tot paus herhaaldelijk zei dat hij het kruis van het pausschap graag aan zich voorbij zou willen laten gaan. Hij bad in de aanloop naar het conclaaf dat God, na „de grote gift” van Johannes Paulus II, de mensheid opnieuw „een herder in de geest van Christus” zou geven. Die grote gift werd hij zelf. De ideologische scherpslijper die als prefect van de Congregatie van de Geloofsleer de bevrijdingstheologie zo goed als om zeep had geholpen, die het vrouwelijk priesterschap blokkeerde, het celibaat onaantastbaar achtte en die een keihard standpunt tegen homo’s had ingenomen.

Eenmaal gekozen zei hij: „In mijn ziel leven twee tegenstrijdige gevoelens. Aan de ene kant een gevoel van ontoereikendheid voor de verantwoordelijkheid die mij is toevertrouwd. Aan de andere kant een diepe dankbaarheid aan God die ons door de tijd zal loodsen.”

Zijn nederige opstelling gaf progressieve katholieken die hem enige dagen eerder nog de „dictatuur van het relativisme” hadden horen aanvallen enige hoop. Zeker toen hij zei: „mijn echte programma is niet mijn eigen wil volgen of mijn eigen ideeën nastreven, maar me door de wil van God te laten leiden”.

Maar vier jaar later is duidelijk dat Benedictus vindt dat de terugkeer naar het verleden het beste antwoord is op de grote vragen waarvoor de kerk zich ziet gesteld: de ontkerkelijking en het gebrek aan priesterroepingen. „De paus laat zich inspireren door het ideaal van de Middeleeuwse kerk”, zegt de Zwitserse theoloog Hans Küng, met wie Ratzinger samenwerkte tijdens het Tweede Vaticaans Concilie. „Benedictus legt de decreten van dat hervormingsproces nu in terugwerkende zin restrictief uit.” (zie kader)

Het pausschap heeft Ratzinger niet de metamorfose doen ondergaan, waarop was gehoopt. De grote ommekeer in zijn leven dateert van tijdens en vlak na het Tweede Vaticaans Concilie.

Toen begon de als vooruitstrevend bekend staande theologiedocent de modernisering in het concilie te vrezen. „Niets meer leek stabiel te zijn”, schreef hij er achteraf over. Als docent theologie aan de universiteit van Tübingen, nota bene uitgenodigd door Hans Küng, nu zijn felste opposant, schrok hij in 1968 van de felheid van de studenten. Hij schreef erover: „De hoop op een betere toekomst bleef, maar in de plaats van God betraden politieke partijen het toneel, en dus het totalitarisme van een atheïstische cultus. Elke vorm van moraal werd afgedaan als iets burgerlijks.”

Ratzinger voelde steeds meer de noodzaak om op de rem te trappen. En dat is hij als Benedictus blijven doen. „Jaar in jaar uit wordt zijn interpretatie van wat men de geest van het concilie is gaan noemen – de revolutionaire, hervormingsgeest – steeds negatiever’’, zegt Politi. Tegelijkertijd blijft hij beklemtonen dat hij in de geest van het concilie handelt.

In die overtuiging heeft hij als paus de macht in de kerk nog meer gecentraliseerd. Gehoopte hervormingen als de opheffing van het celibaat, de invoering van het vrouwelijk priesterschap, keurde hij definitief af. Hij ageert tegen scheidingen en homoseksualiteit. Eind vorig jaar stemde het Vaticaan in de VN tegen een Frans voorstel om homoseksualiteit niet langer strafbaar te stellen in de wereld.

Benedictus bemoeit zich steeds vaker met de interne politiek van landen. Exemplarisch is de felle strijd die het Vaticaan in Italië levert om te voorkomen dat de kunstmatige voeding van Eluana Englaro, die al zeventien jaar in coma ligt, wordt gestopt, waar de Hoge Raad toestemming voor heeft gegeven.

„Stop de moordenaarshanden”, zei kardinaal Barragan, de minister van Volksgezondheid van het Vaticaan, deze week. Het Vaticaan riep katholieke politici op om juridisch en politiek al het mogelijke te doen om Eluana in leven te houden. De scheiding tussen kerk en staat zijn in deze strijd voor het Vaticaan ondergeschikt aan de wet van God. „Er is een hogere wet die spreekt van beschermen en bevorderen van het leven, en die is in elk hart van elke man en vrouw gegrift”, aldus kardinaal Diogino Tettamanzi, aartsbisschop van Milaan.

In relatie tot de islam en het jodendom is de koers van Benedictus op zijn zachtst gezegd onduidelijk. Ratzinger is geroemd vanwege zijn toespraken in Auschwitz, waarin hij het volmondig opnam voor de joden en ze omarmde als de „broeders van het Eerste Verbond”. Maar hij heeft ook het Goede Vrijdaggebed in ere hersteld, waarin wordt gevraagd om de bekering van de joden tot het katholicisme. De joodse gemeenschap zag dit als een indirecte verwijzing naar de preconciliaire overtuiging dat joden de moordenaars van God waren. Iets waarvan het Piusbroederschap tot op de dag van vandaag overtuigd is.

Sinds de desastreuze Regensburgtoespraak over de gewelddadige en irrationele aard van Mohammed loopt er weer een intellectuele dialoog tussen het Vaticaan en een honderdtal moslimintellectuelen. Maar afgelopen Pasen schoffeerde de paus de moslimgemeenschap door publiekelijk en met veel bravoure in de Sint Pieter een moslim te dopen.

Zijn blunders en zijn studeerkamermentaliteit hebben de aanvankelijke welwillendheid ten opzichte van paus Benedictus aangetast. Ook zijn stijve voorkomen heeft zijn populariteit geen goed gedaan. De giften aan de kerkvorst zijn fors teruggelopen. In 2008 bezochten nog slechts 2,2 miljoen pelgrims zijn audiënties, een miljoen minder dan twee jaar geleden. Volgens de houder van de kiosk op het Sint Pietersplein zijn de prentjes van Ratzinger minder gevraagd dan die van Johannes Paulus II: „Behalve de Duitsers vinden mensen hem minder sympathiek.”

In de audiëntiezaal is daar weinig van te merken. De volgelingen die „Benedetto, Benedetto” schreeuwen zijn vervuld van de Heilige Vader. Al blijken velen niet te hebben gehoord van het Williamson-incident.

Wie er wel weet van heeft, durft niet te zeggen dat de onfeilbare paus zich heeft vergist.

Zoals de jonge zuster Marie-Irène. Gesluierd leidt ze de hoogste klas van een meisjesschool uit Parijs door Rome „om hun scholing in de katholieke doctrine af te ronden”.

Marie-Irène zegt: „Ik geloof dat je moet willen wat de paus wil. Zijn besluiten moeten we met hoop ontvangen, ook al doet dat soms pijn. Hij is de paus en wij geven ons over. De beste keus is bidden en buigen om alle wonden te helen.”

Wat de Holocaustontkenning betreft, weet de Duitse gepensioneerde Joachim Zimmerman het zeker: „Der Papst hat es nicht gewusst”. Zimmerman is woedend op bondskanselier Merkel. Zij had moeten zwijgen. „Onze handicap als Duitsers is dat we denken dat we overal commentaar op moeten geven. Maar zwijgen is veel beter.”

Achter hem op het Sint Pietersplein zetten mannen met witte helmen hun breekijzers in het dak van de kerststal. Een grote hijskraan haalt de kerstboom omlaag die in stukken wordt gezaagd. Binnenkort is het weer feest: Pasen.