Vos aan de wand

Ontwerpster Hella Jongerius maakte voor Ikea drie wandkleden. De Indiase vrouwen die ze maken, worden er heel gelukkig van.

Als vooraanstaand ontwerper in zee gaan met Ikea – je hebt designers die het een gotspe vinden. Hella Jongerius beschouwt het Zweedse woonwarenhuis beslist niet als de vijand. ‘Ik vind het juist interessant om voor zo’n groot bedrijf te ontwerpen’, zegt ze. ‘Een wereldwijde afzet en lage prijzen maken je ontwerpen democratisch. Opeens kan iedereen ze kopen.’

Ruim drie jaar geleden presenteerde Ikea voor het eerst Jongerius-ontwerpen: vier grote, urnvormige vazen. Een van de vazen was van terracotta en had honderden, met de hand ingekleurde deukjes. ‘Wat in Europa nooit meer kan door ons hoge arbeidsloon, kan wel in China. Van die mogelijkheid wilde ik gebruikmaken’, zei Jongerius destijds.

De vazen stonden voor slechts 34,95 euro in het schap en werden een verkoophit, vooral in West-Europa. De eerste honderdduizend exemplaren vlogen de winkels uit en nog altijd zijn ze in productie.

Na de vazen kreeg Jongerius vanuit Zweden het verzoek een bank te ontwerpen. Maar meubels ontwerpt de tegenwoordig in Berlijn wonende vormgeefster liever voor Vitra, de Zwitserse precisiefabrikant. Jongerius: ‘Bij alle bedrijven waarmee ik samenwerk, probeer ik scherpte te halen. De een is goed in het produceren van kwalitatief zeer hoogstaande meubels. Bij een massaproducent vind ik het interessant om producten te ontwikkelen die de wereld beter maken en om craftmanship opnieuw te vieren.’

Jongerius antwoordde Ikea dat ze een beter product wist dan een bank. ‘Ik was op de hoogte van een samenwerking tussen Unicef en Ikea. Samen hebben ze in India scholen gesticht en voor werkgelegenheid voor vrouwen gezorgd. Kinderen krijgen daardoor onderwijs en hun moeders de gelegenheid om te werken. Die vrouwen maakten voor Ikea kussens.’

Net als bij haar vazen wilde Jongerius ambachtelijk handwerk combineren met massaproductie. Ze ontwierp drie quilts, textiele wanddecoraties, waarvan sommige onderdelen met machines aan elkaar zijn gestikt, maar de meeste met de hand zijn geborduurd.

De ontwikkeling van de kleden vergde ruim twee jaar voorbereiding. De nieuwe producten waren bestemd voor de PS collectie, een designstatement waarvoor Ikea om de drie jaar opdrachten geeft aan zo’n twintig ontwerpers van binnen en buiten het bedrijf. Dit jaar was een van de thema’s de ‘roots of Sweden’.

In het openluchtmuseum Skansen in Stockholm zag Jongerius wandkleden die haar inspireerden. Ze besloot op haar quilts drie archetypen uit Zweedse sprookjes te verbeelden, Mikkel, Gullspira en Pelle, respectievelijk de vos, de geit en het konijn.

Jongerius en een van haar medewerkers gingen naar India, naar een dorp in de buurt van Varanasi. Twaalf vrouwen kregen een week lang les in de benodigde borduurtechnieken. Deze kennis gaven de vrouwen door aan een groep van circa 200 vrouwen. Toen duidelijk werd hoeveel tijd met elke techniek gemoeid was, kon Jongerius haar definitieve ontwerp daarop afstemmen.

In eerste instantie maakten de vrouwen de kleden thuis. Maar dat gaf problemen: de witte stof werd vies. Daarop besloot Ikea een groot atelier neer te zetten. Daar borduren de vrouwen de zestien onderdelen van elk kleed nu in ruim een dag aan elkaar. De laatste handeling die elk naaister op verzoek van de ontwerpster verricht, is dat ze achterop het kleed haar eigen naam in Hindi borduurt.

Het gezamenlijke atelier bleek onverwachte gevolgen te hebben, vertelt Jongerius. ‘Niet alleen verdienen deze vrouwen nu geld, waardoor hun kinderen naar school kunnen. Zeker zo belangrijk is dat ze nu een sociaal leven hebben. De meeste naaisters zijn op jonge leeftijd uitgehuwelijkt. Het dorp waar ze naartoe zijn gebracht, mogen ze niet uit. Samen in een werkruimte zitten, met elkaar kunnen praten, betekent dat er een wereld voor hen is opengegaan. Dat is voor mij een onvoorzien cadeau. Alleen daarvoor had ik deze opdracht al willen doen.’

Jongerius is ook blij met het eindresultaat. Toch zou ze een volgende opdracht in India of China anders aanpakken. ‘Ik ben veel te ambitieus geweest. Heb eerst mijn ontwerp gemaakt en vervolgens uitgezocht hoe dat het beste kon worden geproduceerd.’ Andersom is beter, zegt Jongerius. Eerst uitzoeken hoe je de mensen ter plekke het beste kunt helpen, en daar dan een ontwerp bij maken.

Maar er komen nog wel nieuwe kansen, zegt de ontwerper. ‘Ikea en ik, we gaan nog wel wat samen doen.’ Maar geen bank, belooft Jongerius.

De quilts van Hella Jongerius (afmetingen 70 × 93 cm, 79 euro per stuk) zijn vanaf 4 februari in Ikea Amsterdam verkrijgbaar en vanaf april in de overige elf vestigingen. Zie ook: www.ikea.com/ps