Simultaanschaker Bos heeft secondanten nodig

Sneu voor de andere bewindslieden, maar de collega’s Jan Peter Balkenende (onderzoek-Irak) en Wouter Bos (balanssteun voor ING, bonuscultuur bij ABN Amro) haalden in de afgelopen week wederom veruit de meeste publiciteit, niet steeds tot hun vreugde. Inmiddels zijn achter Haagse schermen de stukken klaargezet voor ingrijpende beslissingen over het begrotingsbeleid en de toekomst van de verzorgingsstaat. Daarbij schaakt de schatkistbewaarder simultaan op drie borden.

Om te beginnen moet minister Bos uiterlijk eind mei in de Voorjaarsnota verslag uitbrengen over de uitvoering van de begroting voor het lopende jaar. Alles wijst erop dat de voor 2009 afgesproken uitgavenplafonds met miljarden euro’s worden doorbroken. De regels van het begrotingsspel dicteren dat die overschrijdingen euro voor euro worden gecompenseerd door bezuinigingen op andere begrotingsposten.

Dat is altijd al een hele hijs, maar dit maal extra lastig, omdat besparingen op de overheidsuitgaven de dreigende depressie verdiepen. De beheerders van de spending departments zullen dit argument gebruiken om aan de bezuinigingsdans te ontspringen. De minister van Financiën dient te riposteren dat hij de economie ‘automatisch’ al een enorme stimulans geeft.

De opbrengst van de belastingen blijft dit jaar door de tegenzittende economische ontwikkeling vele miljarden achter bij de eerder opgestelde ramingen. Toch zoekt Bos voor dit middelenverlies geen compensatie. De belastingtarieven gaan niet omhoog. Al het geld dat de overheid zodoende in de economie laat zitten, komt beschikbaar voor extra gezinsbestedingen en hogere bedrijfsinvesteringen. Door simpel op zijn handen te blijven zitten, stimuleert het kabinet dus de economie.

Aangezien de uitgaven oplopen en de belastingontvangsten tegenvallen, verslechtert het saldo van de begroting uiteraard in rap tempo. Het in 2008 geboekte overschot van 7 miljard euro slaat dit jaar om in een tekort van ten minste 7 miljard. Dat rekende het Centraal Planbureau in december voor, maar ik schat dat het tekort in 2009 eerder in de richting van de 10 miljard euro koerst. De economische impuls vanuit de overheidsfinanciën bedraagt door deze omslag van het begrotingssaldo dus (7 + 10 =)17 miljard euro. Zo’n forse stimulans maakt het verantwoord om de straks in de Voorjaarsnota gerapporteerde uitgavenoverschrijdingen grotendeels via aanvullende bezuinigingen te compenseren, zoals de begrotingsregels eisen.

Inmiddels zijn ambtenaren begonnen met de voorbereiding van de begroting voor volgend jaar. Dan dreigt het tekort nog veel hoger op te lopen, vooral doordat uitkeringen aan een groeiend leger werklozen de overheidsfinanciën belasten, terwijl de ontvangsten van de schatkist nog meer tegenvallen. Het is aannemelijk dat het deficit in 2010 hoger uitkomt dan 3 procent van het bruto binnenlands product, het maximum dat in het Stabiliteitspact van de euro ligt verankerd.

Meer dan de helft van de eurolanden schendt dit plafond nu al, dus harde sancties zijn niet te verwachten. De calvinistische as van het kabinet wil echter niet zondigen tegen het Gebod van Brussel. Om het tekort onder de toegestane 3 procent te houden, dient het kabinet dan wel een strikte begrotingsdiscipline te betrachten. Alleen bij de uitgaven voor sociale uitkeringen valt de overschrijding hoogstwaarschijnlijk niet goed te maken.

De geest van Colijn is uit de fles, maar het staat te bezien of, en in hoeverre, de voornemens van het kabinet politiek en maatschappelijk haalbaar zijn. Vermoedelijk worden de spelregels voor het begrotingsbeleid aangepast, wat de bezuinigingspijn voor de burgers verzacht. Maar burgers dragen twee petten. Enerzijds profiteren zij van collectieve voorzieningen, anderzijds moeten zij daar vroeger of later ook voor betalen.

Bij het kabinetsberaad dient de minister van Financiën krachtig op te komen voor de belangen van de belastingbetalers, door te eisen dat uitgavenoverschrijdingen – behalve bij de sociale uitkeringen – blijvend worden gecompenseerd. Aan het schaakbord voor 2010 heeft Bos secondanten nodig: belastingbetalers die ernstig bezwaar maken tegen politici die de economische crisis gebruiken als argument om hun begroting straffeloos te buiten te gaan.

De schatkistbewaarder kan zijn positie tegenover de collega’s in de ministerraad en een kritische Tweede Kamer aanzienlijk versterken door zijn eindspel op het derde bord. Wanneer bij de uitvoering van de reguliere begroting de spelregels in grote lijnen gehandhaafd blijven, kan hij met het oog op de ernstige economische situatie een afzonderlijk crisispakket voor 2009 en 2010 in elkaar zetten.

Doordat zo’n pakket bestaat uit tijdelijke maatregelen, legt het geen structureel beslag op de portemonnee van de belastingbetalers, terwijl het een ruime compensatie biedt voor bezuinigingen die nodig zijn om de reguliere begroting in het gareel van het coalitieakkoord te houden. In dit crisispakket passen uitsluitend maatregelen die tijdelijk of eenmalig zijn, zoals een uitkering ineens aan alle burgers (de ‘Bosbonus’) en in de tijd naar voren gehaalde, bestekklare investeringen en onderhoudswerken.

Zo blijft de schade door bezuinigingen om de reguliere begroting op orde te houden beperkt, terwijl de overheid toch een extra inspanning levert om de economie zo snel mogelijk weer aan de praat te krijgen.

Hopelijk weet de minister van Financiën in de nabije toekomst 2,5 punten uit zijn drie partijen te scoren. De einduitslag is binnen enkele maanden bekend.