In Fictie

De actualiteit is vaak een spiegel van de kunst. In een serie over fictie bij de feiten deze keer de crisis van het pausdom in het licht van Anthony Burgess’ roman Earthly Powers.

Met de val van zijn beoogde minister van Volksgezondheid, afgelopen woensdag, mogen president Obama’s wittebroodsweken voorbij zijn; maar zijn situatie is heilig vergeleken met die van zijn kerkelijke collega Benedictus XVI. De paus, die bij zijn aantreden in 2005 bekend stond als een rechtlijnige maar gerespecteerde conservatief, maakte de excommunicatie van een antisemitische bisschop ongedaan en heeft het nu zelfs bij zijn trouwste aanhangers verbruid.

‘En als de paus nou eens meer als Obama zou zijn?’ kopte nrc.next drie dagen geleden op de voorpagina, boven een knappe fotocompositie van de paus met de trekken van de nieuwe president. De kritische theoloog Hans Küng beschouwde die vraag als retorisch en beschreef hoeveel baat de katholieke kerk zou hebben bij een leider die de Bushiaanse lethargie zou verruilen voor een Obameske dynamiek. Fans van wijlen Anthony Burgess zullen onmiddellijk de daadkrachtige paus voor zich hebben gezien die een onvergetelijke rol speelt in de breed uitwaaierende roman Earthly Powers (1980).

In Earthly Powers wordt de opmars beschreven van Carlo Campanati, de aangetrouwde zwager van de hoofdpersoon. Campanati is een uit de Noord-Italiaanse klei getrokken docent kerkgeschiedenis, die tussen de wereldoorlogen carrière maakt in het Vaticaan en uiteindelijk op het conclaaf van 1958 onder mysterieuze omstandigheden tot paus gekozen wordt. Als de reizende (en mediagenieke) Gregorius XVII dottert hij de onder Pius XII danig verkalkte kerk. Een concilie wordt belegd, (oecumenische) hervorming gepropageerd en de gewone gelovige meer bij de kerk betrokken. Als hij vijf jaar later sterft, laat hij een andere, vriendelijkere katholieke gemeenschap achter.

Deze biografie klinkt bekend. Campanati is overduidelijk geïnspireerd op Johannes XXIII, de boerenzoon en arbeiderspriester die het op hoge leeftijd tot paus schopte en de drijvende kracht werd van het Tweede Vaticaans Concilie, dat onder meer grote veranderingen in de katholieke liturgie zou doorvoeren. Maar Burgess zou Burgess niet zijn als hij ‘Gregorius XVII’ niet ook trekjes van Paulus VI (1963-1978) had meegegeven. Alleen is de levensgenieter Campanati sympathieker – zelfs al ontpopt hij zich als een intrigant, een Realpolitiker én een aartsconservatief in seksuele zaken (categorisch gekant tegen het verspillen van zaad).

De moraal van Earthly Powers, een fantastisch boek dat met 700 pagina’s nog te dun is, luidt overigens dat de beste bedoelingen vaak desastreuze gevolgen hebben. Uiteindelijk brengt het optreden van Burgess’ Goede Paus de wereld alleen maar ellende. Had hij zich maar koest gehouden, denk je stiekem. Waarmee Earthly Powers eerder troost dan een lichtend voorbeeld biedt aan de veelgeplaagde Joseph Ratzinger.

Burgess: Earthly Powers. Vintage. € 13,-