Europa verlangt naar transatlantische impuls van Obama

Bloeien, na acht jaar Bush, de betrekkingen tussen Amerika en Europa op? In München wisselen hoofd-rolspelers van gedachten – voor het eerst sinds Obama de macht overnam.

Europa heeft er lang naar uitgekeken, maar dit weekeinde is het dan eindelijk zover. De regering-Obama heeft niet alleen de macht overgenomen in Washington, maar is nu ook aanspreekbaar.

Heel letterlijk is dat het geval in het hotel Bayerischer Hof in de binnenstad van München. Daar neemt een zware Amerikaanse delegatie onder leiding van vicepresident Jo Biden deel aan een driedaagse conferentie over defensie- en veiligheidsvraagstukken.

Bondskanselier Angela Merkel is gastvrouw en de Franse president Nicolas Sarkozy een prominente gast. Na acht jaar Bush is het moment voor een hernieuwde transatlantische kennismaking aangebroken.

Verder zijn ook de Afghaanse president Hamid Karzai aanwezig, de Russische vicepremier Sergeij Ivanov, de voorzitter van het Iraanse parlement Ali Larijani en tal van andere ministers, buitenlandspecialisten en hoge militairen. Nederland heeft de ministers Verhagen en Van Middelkoop van Buitenlandse Zaken en Defensie afgevaardigd naar het ‘Davos of Defense’, zoals de jaarlijkse bijeenkomst in München wel genoemd wordt in een verwijzing naar de befaamde economische conferentie van politici en zakenlieden in Zwitserland.

Het is de eerste kans voor de Europeanen (hier veruit in de meerderheid) en de andere gasten om in een informele sfeer van gedachten te wisselen met een aantal hoofdrolspelers van het buitenlandteam van Obama – in de conferentiezaal, in de wandelgangen, tijdens de maaltijden en in de diplomatieke onderonsjes die het hele weekeinde overal in het hotel worden gehouden. Voor de Amerikanen is het de eerste kans om werk te maken van wat Barack Obama tijdens de verkiezingscampagne heeft beloofd: dat zijn regering goed zal luisteren naar de bondgenoten.

Maar behalve om te luisteren, komen de Amerikanen ook om te vertellen over de nieuwe koers van het buitenlandse beleid. De oorlog in Afghanistan staat hoog op de agenda, maar ook de verhouding met Rusland, de toekomst van de NAVO en de pogingen om de verspreiding van kernwapens aan banden te leggen.

Alleen al het niveau van de Amerikaanse delegatie is in Duitsland als een goed voorteken ontvangen. Behalve vicepresident Biden zijn de Nationale Veiligheidsadviseur James Jones van de partij, generaal David Petraeus (militair verantwoordelijk voor onder meer Afghanistan) en Richard Holbrooke, de speciale gezant voor Afghanistan en Pakistan. Ook de tweede man op Buitenlandse Zaken, James Steinberg, en een aantal invloedrijke Congres-leden zijn naar München gekomen.

Zelfs de nestor van de Amerikaanse buitenlandse politiek, Henry Kissinger, wilde niet missen hoe de regering-Obama haar eerste schreden zet in de diplomatieke arena. En als om te onderstrepen hoezeer deze nieuwe Amerikaanse regering ervan doordrongen is dat met militaire middelen alléén slechts beperkte resultaten geboekt kunnen worden, is ook Harvard-professor Joseph Nye in München, de geestelijke vader van het begrip ‘soft power’ – de macht die niet uitgeoefend wordt met wapens maar met diplomatie, ontwikkelingshulp, culturele uitwisseling en economische banden.

Al vóór dit omvangrijke Amerikaanse gezelschap in München arriveerde, hadden Duitsland en Frankrijk laten blijken wat ze verwachten. Samenwerking tussen Europa en Amerika moet versterkt en verdiept worden, maar eenzijdige stappen passen niet in de geest van het transatlantische partnerschap, schreven Merkel en Sarkozy woensdag waarschuwend in een gezamenlijk artikel voor Le Monde en de Süddeutsche Zeitung.

Hun boodschap was duidelijk: de manier waarop George W. Bush op eigen houtje internationale politiek dacht te kunnen bedrijven, komt voor Berlijn en Parijs niet in aanmerking voor herhaling.

Het Frans-Duitse duo voegde er echter meteen aan toe dat voor een betere band met de VS ook een andere opstelling van Europese landen nodig is. „Wij Europeanen moeten in de buitenlandse en veiligheidspolitiek meer met één stem spreken.”

Hóe moeilijk Europa dat valt, blijkt keer op keer. Afgelopen weken bijvoorbeeld, stuitte Europa daar meteen al op bij de eerste kwestie die opkwam in de verhouding met de nieuwe Amerikaanse regering. De Europese landen konden het niet eens worden over de vraag of ze eventueel uit Guan-tánamo Bay moeten opnemen, die Washington wil vrijlaten maar die in eigen land marteling riskeren.

Dat een nieuwe relatie met Washington mogelijk is maar moeilijk, geldt nog meer voor Moskou. Broederlijk zaten gisteravond veiligheidsadviseur Jones en vicepremier Ivanov op de eerste rij te luisteren naar Kissingers pleidooi voor nucleaire ontwapening. Maar de Amerikaans-Russische betrekkingen zijn de afgelopen jaren ernstig bekoeld.

Twee jaar geleden hield de toenmalige Russische president Vladimir Poetin, in dezelfde zaal in München, een toespraak waarin hij hard uithaalde naar de Amerikaanse buitenlandse politiek, die onveiligheid en instabiliteit zou veroorzaken en het internationale recht zou ondergraven.

En ook na de verkiezing van Obama heeft Moskou al een paar keer laten zien niet geneigd te zijn het hem makkelijk te maken. Op de dag na Obama’s verkiezing dreigde president Medvedev met de plaatsing van korte-afstandsraketten in de Russische enclave Kaliningrad, tussen Polen en Litouwen, als de Amerikaanse plannen voor een raketschild met bases in Polen en Tsjechië door gaan. Dat dreigement werd later afgezwakt, maar het hangt nog steeds boven de markt.

Geen wonder dat de Russen, en ook de Europeanen, in München reikhalzend uitkijken naar aanwijzingen hoe het nieuwe Amerikaanse team de bittere verhouding met Moskou denkt te doorbreken.