De stelling van Paul Kalma: De integratienota van de Partij van de Arbeid moet van tafel

Van immigranten wordt gevraagd zich eenzijdig aan Nederland aan te passen. Dat gebeurt met een nadruk op dwang en drang waarvan het onbedoelde effect zal zijn dat zij uitgesloten worden, zegt Paul Kalma tegen Elsbeth Etty.

U heeft zich in Socialisme en Democratie, het aan de PvdA gelieerde blad, uitgesproken tegen de integratienota van uw partijbestuur. Maar er is in uw partij toch juist behoefte aan een duidelijk standpunt over integratie?

„Maar niet aan een nota die de indrukt wekt populisme met populisme te bestrijden. De nota legt sterk de nadruk op culturele integratie en nationale identiteit. Dat sluit immigranten eerder uit dan in, en leidt de aandacht af van problemen als werkloosheid en gebrek aan scholing.”

Wouter Bos zegt juist blij te zijn met de ‘beschaafde vorm van nationalisme’ die de PvdA nu ontwikkelt. Hij pleit voor vaderlandsliefde en patriottisme. Wat is daarop tegen?

„Ik wil best vaderlandslievend zijn. Maar laten we dan ook, zoals de PvdA al jaren doet, de immigratiesamenleving verdedigen die Nederland was en is. En laten we ons expliciet blijven keren tegen de groeiende onverdraagzaamheid en immigratievijandigheid die kenmerkend zijn voor het door populistisch-rechtse partijen gepredikte nationalisme.”

Bos wil nu nationalisme vervangen door patriottisme. In Amerika is onder George Bush de Patriot Act tot stand gekomen, die niet bepaald gericht is op verdraagzaamheid jegens andersdenkenden. Die termen worden dus gewoon door elkaar gebruikt.

„Hoe je het noemt, maakt me niet zoveel uit. We moeten de balans handhaven tussen het nationale en het internationale. Die balans is in de PvdA-nota verstoord door een eenzijdige, krampachtige nadruk op het belang van Nederlanderschap. Er wordt van immigranten gevraagd zichzelf, met hun kinderen en kleinkinderen, volledig aan Nederland te binden en trots op Nederland te zijn.”

U bedoelt dat mensen worden gedwongen tot een gevoelsleven? Zou je een gevoel kunnen afdwingen?

„Nee, maar overdragen waar je zelf als Nederlander trots op bent, is op zichzelf goed. En het aardige van ons land was nu juist dat we juist niet zo vreselijk nationalistisch zijn. Bovendien leggen we maatschappelijk en politiek ook nog wel verschillende accenten. De PvdA onderscheidt zich bijvoorbeeld van de SP omdat bij ons de internationale dimensie sterker wordt aangezet. Met deze integratienota valt dat verschil weg en dat vind ik een probleem.”

De nota krijgt veel bijval binnen de PvdA. Opvattingen als die van u worden elitair en ‘politiek correct’ genoemd.

„Ik denk niet dat het elitair is om je, behalve over dringende integratieproblemen, ook zorgen te maken over de manier waarop asielzoekers in Nederland behandeld worden. Als we het toch over ons Nederlanderschap hebben, dan schaam ik mij als Nederlander weleens. Neem de uitspraak van het Europese Hof van de Mensenrechten, waaruit blijkt dat asielzoekers in Nederland onvoldoende rechtsbescherming krijgen. Ik schaam me als ik zie hoe arbeidsmigranten, legaal of illegaal, in Nederland worden behandeld. Die problemen komen in de nota niet of nauwelijks aan de orde.”

Schaamt u zich ook voor het voorstel in de nota vernederende of statusverlagende straffen op te leggen aan Marokkaanse jongeren?

„Gevangenisstraf blijkt soms statusverhogend te werken. Maar dat rechtvaardigt nog geen pleidooi voor straffen op grond van lidmaatschap van een groep. In het Nederlandse recht worden mensen bestraft op individuele basis en niet op grond van het feit dat ze tot een etnische groep behoren. Als een individueel Kamerlid als Hans Spekman zoiets roept, kun je daar je wenkbrauwen over fronsen en er een discussie aan wijden, maar dit soort opvattingen hoort niet thuis in een partijdocument dat bedoeld is om voor langere tijd onze visie op integratie vast te leggen.”

U behoort dus tot degenen die het verwijt krijgen de problemen die immigranten veroorzaken niet te willen benoemen.

„Ik heb er geen moeite mee welk probleem van immigratie dan ook te onderkennen en te helpen oplossen, maar ik zie ook de positieve kanten van immigratie. Zonder immigranten zou de Nederlandse economie direct tot stilstand komen. Niet alleen internationalisme, ook verdraagzaamheid behoort tot de kernwaarden van de sociaal-democratie. Het woord verdraagzaamheid komt in de integratienota niet eens voor!”

Nee, theedrinken in de moskee met fundamentalistische imams komt er ook niet in voor. Komt uw verdraagzaamheid niet neer op wegkijken en toegeven aan wat de groeperingen van Wilders en Verdonk als het gevaar van islamisering beschouwen?

„Ik pleit voor verdraagzaamheid tegenover iedereen die er andere ideeën en manieren op nahoudt dan ik, binnen het kader van de wet. Gematigdheid en tolerantie zijn de beste wapens tegen de intolerantie van rechtse populisten jegens moslims. Wouter Bos schreef in zijn boek Dit land kan zoveel beter dat gematigde moslims in de strijd tegen het internationale terrorisme onze belangrijkste bondgenoten zijn. Behandel ze dan ook als zodanig, vraag niet alleen vertrouwen van hen, gééf ze ook vertrouwen.”

In datzelfde boek stelt Bos dat het hemd nader is dan de rok. Daarom voelde hij zich meer solidair met de slachtoffers van de brand in Volendam dan met de asielzoekers die omkwamen bij Schipholbrand. Die visie is in uw partij blijkbaar dominant.

„Dat geloof ik niet. Bos probeerde te laten zien hoe ingewikkeld het in elkaar zit. Maar dat sluit een breed gedragen, genuanceerd en overtuigend verhaal niet uit. Job Cohen is in Amsterdam in staat duidelijk te maken dat strengheid en solidariteit niet tegenover elkaar staan. Optreden tegen ontsporingen is niet strijdig met een bindend sociaal-democratisch verhaal waarin gematigdheid en verdraagzaamheid een belangrijke rol spelen.”

Denkt u dat de opstellers van de nota niet zozeer integratie eisen van immigranten, maar assimilatie?

„Er wordt eenzijdige aanpassing van immigranten gevraagd waarbij de wederkerigheid naar de achtergrond verdwijnt. En dat gebeurt met een nadruk op dwang en drang waarvan het onbedoelde effect zal zijn dat immigranten uitgesloten worden. De suggestie in de nota dat je eigenlijk pas integreert als je Nederlander bent, is principieel verkeerd. Wat in de nota geheel verdwenen lijkt te zijn, is het inzicht dat immigranten er juist wel bij varen als ze de banden met hun land van herkomst blijven onderhouden. Dat stond in het rapport van de commissie-Patijn waar de PvdA zich in 2005 nog achter schaarde. Dat dit nu wordt weggepoetst, is een gevolg van die fixatie op het Nederlanderschap.”

U heeft geen moeite met de dubbele nationaliteit?

„Nee, als er maar keuzevrijheid is. De PvdA moet erover ophouden en de populisten juist aanvallen op dit punt. Migratie kan mensen verscheuren, maar het hebben van meerdere bindingen kan ook heel waardevol zijn en leiden tot een zekere relativering en verdraagzaamheid die voor de ontwikkeling en het functioneren van de democratie ongelooflijk belangrijk zijn.”

Maar rechtvaardigt uw kritiek op de nota het gebruik van de kwalificatie ‘populistisch’?

„Dat populisme zit hem in de harde taal, het krampachtige nationalisme en de obsessie voor incidenten. De nadruk ligt op puur symbolische kwesties zoals de noodzaak dat iedereen elkaar de hand schudt. Er bestaat in de PvdA een brede consensus over die regel en over uitzonderingen. Nu heet die kwestie ineens ‘onbeslist’. Laat de PvdA dit miniprobleem toch niet verheffen tot toetssteen van haar integratiebeleid.”

Wat hoopt u dat het resultaat zal zijn van de discussies over de integratienota?

„Ik hoop dat er niet te snel besloten wordt deze integratienota op onderdelen aan te passen. Het heeft geen zin om over omstreden punten afzonderlijke compromissen te sluiten. Sommige afdelingen stellen bijvoorbeeld voor om die statusverlagende straffen voor specifieke etnische groepen of het etnisch registreren door de politie eruit te halen, anderen willen het nationalisme eruit. Maar de vraag is: wat houd je dan over? Laat het debat uitwoeden en kom vervolgens als partijbestuur met een beter verhaal, dat wel een breed draagvlak in de partij heeft. Er moet een nieuwe integratienota komen, deze moet van tafel.”