Congo wil af van controversieel contract met China

China zou in ruil voor grondstoffen voor 9 miljard dollar gaan bouwen in Congo. Maar door de gedaalde grondstofprijzen moet Congo nu plots China betalen.

Eén jaar geleden werd spectaculaire overeenkomst tussen China en Congo ondertekend. Maar nu staat de deal ter waarde van 9 miljard dollar (6,9 miljard euro) onder grote druk als gevolg van de wereldwijde economische crisis. „Er móeten veranderingen in het contract komen, we worden met te veel schulden opgezadeld”, zegt de invloedrijke Congolese vice-minister van Mijnbouw Victor Kasongo.

Als onderdeel van haar economische expansie in Afrika sloot China vorig jaar het grootste contract op het continent met Congo. China kreeg concessies om over een periode van ongeveer twintig jaar 422 duizend ton kobalt en 10 miljoen ton koper te ontginnen. In ruil daarvoor gaan Chinese bedrijven voor ruim 9 miljard dollar meer dan 3.500 kilometer weg aanleggen. Verder verzorgen ze de aanleg van 3.000 kilometers spoorweg en de bouw van 32 ziekenhuizen, 135 gezondheidscentra en twee universiteiten. Congo, het op twee na grootste land van Afrika, heeft vrijwel geen wegen, waardoor ondermeer het enorme potentieel voor landbouw niet kan worden opengelegd.

Maar er staat een controversieel punt in het contract. Het betreft de garantie van de Congolese staat om miljarden dollars terug te betalen aan China, als de grondstoffen die zij uit de mijnen halen minder waard zijn dan 9 miljard dollar. Veel Congolezen en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) zijn tegen deze garantie.

De Congolese regering staat inmiddels met de rug tegen de muur. De prijzen van koper en kobalt, waarmee de regering de transactie moet financieren, zijn de afgelopen maanden sterk gedaald van rond de 10.000 dollar per ton koper tot 3.000. In het contract met de Chinese staatsbedrijven wordt uitgegaan van een prijs tussen de 4.500 tot 5.500 dollar per ton. „De economische situatie is dramatisch veranderd”, stelt minister Kasongo, verantwoordelijk voor de mijnen. Congo, voor zijn inkomsten geheel afhankelijk van mijnbouw, zit zonder geld en ambtenaren krijgen geen salaris meer. „Er breekt binnenkort een gigantische economische en een sociale crisis uit”, voorspelt een economische expert. „De overleving van de regering van president Joseph Kabila staat op het spel”.

Maar de Chinese ambassadeur Wu Zexian in de hoofdstad Kinshasa wijst opnieuw onderhandelen resoluut van de hand. „Het is chantage wanneer de Congolese regering zou worden gedwongen die garantie uit het verdrag te halen.” De transactie is de grootste tot nu toe van China met een Afrikaans land. Het stond vorig jaar symbool voor de groeiende invloed van China op het grondstofrijke continent.

Congo’s rijkdommen aan allerlei grondstoffen wekken al meer dan een eeuw de hebzucht op van fortuinzoekers, zakenlui en westerse multinationals. Van de Belgische koning Leopold II tot de kleptheocratische president Mobutu en zijn opvolger Laurent Kabila en nu diens zoon Joseph raakten heersers in de ban van het eldorado van Afrika. Tijdens de vele rebellieën sinds de onafhankelijkheid in 1960 verleenden opstandelingen of in het nauw geraakte presidenten mijnbouwconcessies om hun machtsstreven te bekostigen. Concessies werden soms twee of drie keer aan verschillende bedrijven verkocht.

Westerse diplomaten en Congolese politici in Kinshasa achten een dergelijke deal „in principe in orde”. Een hoge Westerse ambassadeur: „Wij doen dit soort grootschalige en langlopende contracten niet meer, maar voor een arm en onderontwikkeld land als Congo is dit een prachtkans. De controverse is de totstandkoming van de deal en dat China een voorkeursbehandeling krijgt boven andere crediteuren”. Een kleine groep naaste medewerkers van Kabila sloot de overeenkomst, zonder betrokkenheid van de minister van Financiën en degenen binnen de overheid belast met schuldmanagement. Congo heeft een schuldenlast van 11 miljard dollar aan westerse instellingen.

„Wij steunen het contract in deze vorm niet”, kritiseert de voornaamste oppositieleider Francois Muamba, „China profiteert meer dan Congo. We moeten opnieuw onderhandelen”. Emery Kalamba is een onafhankelijke senator: „De deal bevat clausules die tegen de Congolese mijnbouwregels in gaan en zonder toestemming van het parlement heeft het contract geen waarde. De staat kan geen garanties geven voor de opbrengsten van de ontginning en de regering mag China geen ontheffing geven om geen belasting te hoeven betalen. Ik denk dat door de economische crisis en de gedaalde grondstofprijzen de deal dood is.”

Jean Bamanisa is voormalig hoofd van de Organisatie van Congolese werkgevers en nu parlementslid. „Deze deal heeft tot meer politieke spanningen geleid dan de oorlog in Oost Congo”, vertelt hij. „Dat komt omdat de onderhandelingen in het geheim gebeurden. Het parlement vroeg de regering om opheldering maar ze weigert open kaart te spelen. Er is in het verleden al zoveel gespeculeerd met Congo’s minerale rijkdommen dat we nu precies willen weten wat de voorwaarden zijn.”

Met nog maar voor enkele dagen deviezen voor import in de staatskas is de nood voor de regering hoog. Congo ontvangt sinds 2006 geen leningen meer van het IMF maar heeft deze na de hausse in grondstofprijzen nu weer hard nodig om de komende magere tijden te kunnen overbruggen. De regering voert onderhandelingen over kwijtschelding van haar 11 miljard schuldenlast, maar deze gesprekken kunnen niets opleveren als de staat tegelijkertijd elders nieuwe schulden aangaat. Het IMF zou bereid zijn 200 miljoen dollar te lenen om de staat enige financiële lucht te geven. Maar dan zal er iets aan de deal met China moeten veranderen, en in het bijzonder de staatsgarantie.

„We doen een nieuwe studie naar de haalbaarheid van de mijnconcessies voor de Chinezen”, zegt minister Kasongo. „Wij wilden ook onderhandelen met het IMF voor een lening, maar het IMF had bezwaren tegen de deal met China en daarom komen er veranderingen. Misschien wordt de waarde van de deal zes in plaats van negen miljard. We willen de deur openhouden naar het IMF én naar China”. De Chinese ambassadeur Wu is optimistisch dat de deal ongewijzigd zal worden uitgevoerd: „Dit zijn korte termijn problemen. Als het contract nu minder oplevert, dan zal het langer moeten duren. Op de lange termijn zal het zeer gunstig uitpakken voor Congo.”