Weten deze mensen wel hoe ze eruit zien?

Uncle Bill will never leave a willAnd the tumor is as big as an eggHe has a mistress, she’s puerto ricanAnd I heard she has a wooden leg

Het gebeurt niet zo vaak dat beelden doen denken aan songteksten. Maar in het geval van Rob Hornstra (1975) is het vrij eenvoudig om zijn foto’s te verbinden aan de bizarre liedjes van Tom Waits, ook al is de eerste een jonge fotograaf uit Utrecht en de laatste een doorleefde zanger uit Californië.

De bovenstaande tekst, afkomstig uit het lied Cemetery Polka van het album Rain Dogs, zegt veel over de wereld van Waits. In zijn universum maakt iedereen deel uit van een circusact. En dat gaat ook op voor Hornstra. Ook hij zet de mensheid neer als een stelletje acteurs die op een vreemde manier berusten in hun lot. Ze zien eruit als malle pietje, ze weten het ook, en ze doen er niets aan. Ze zijn wie ze zijn, man, vrouw, ergens neergezet op de aarde, een weerloos slachtoffer van de geschiedenis.

Zie de vrouw in de kantine van een cementfabriek in Angarsk, Rusland. Ze heeft een groot mes in de hand, twee enorme vissen liggen voor haar op een plank. Ze draagt een tweekleurig schort met stipjes en op haar hoofd prijkt een puntmuts, eveneens met stipjes. Speelt ze een bijrol in Star Trek of ziet ze er echt zo uit?

Hetzelfde vraag je je af bij het zien van Danuta Serwatko uit Polen. Hornstra fotografeerde haar in een visfabriek in IJsland waar ze werkt. Met haar gele rubberhandschoenen en haar enorme rode koptelefoon, lijkt ze op een verschrikt vogeltje. En in haar blik ligt verscholen dat ze denkt: hoe ben ik hier toch terecht gekomen?

Ook vraag je je af hoe serieus ‘Explosive Cartuningbabe Nathaly’ zichzelf neemt terwijl ze halfnaakt, tijdens een jumpstyle-feest in Rotterdam, poseert voor Hornstra.

Wat het werk van documentair fotograaf Hornstra, die voor het eerst een overzichtstentoonstelling heeft in de Flatland Gallery in Utrecht, zo krachtig maakt is dat hij, overal ter wereld, mensen op dezelfde, bevreemdende manier wist vast te leggen.

Sinds zijn serie Communism & Cowgirls (Tsjeljabinsk-Rusland) waarmee Hornstra in 2004 cum laude afstudeerde aan de Hogeschool voor de Kunsten, maakte hij diverse series, waaronder Roots of the Rúnter (over de veranderingen in de visserij in IJsland) en 101 Billionaires (een reportage over Rusland waarvan recent het boek verscheen). In de galerie hangen de foto’s uit deze verschillende series door elkaar. Het effect is verassend. Omdat Hornstra voornamelijk reportages maakt op desolate plekken of in achtergestelde gebieden, maakt het ineens niet meer uit waar Nathaly of Danuta vandaan komen, ze delen hetzelfde troosteloze universum.

Hornstra’s stijl doet enigszins denken aan de manier waarop Magnumfotograaf Martin Parr fotografeert – snapshots, vaak met flits, waardoor het beeld plat en hard wordt – alleen ligt bij Hornstra het absurdisme er minder dik bovenop. Waar Parr de mensheid in al zijn lelijkheid vangt, tonen de geportretteerden van Hornstra ook hun kwetsbaarheid. Ze verhullen hun menselijkheid niet.

Dat Hornstra wel degelijk geëngageerd is, blijkt ook uit zijn laatste project. In een aparte ruimte hangen foto’s van Willem en Kid, zijn twee buurmannen uit de wijk Ondiep in Utrecht. Het toont de emotionele strijd van twee mannen voor wie het leven, bij ieder afzonderlijk, niet al te soepeltjes verloopt. Een bestaan doordrenkt met blues. Tom Waits zou er zo een liedje bij kunnen bedenken.

Rob Hornstra. 101 Billionaires and other stories. T/m 28 feb, Flatland Gallery, Lange Nieuwstraat 7, Utrecht.