Van drinken krijg je geen bolleboos

Hersenbeschadiging bij baby’s van drinkende moeders herstelt zich nooit meer.

FAS-kinderen zijn niet slim en kunnen niet onthouden wat wel en wat niet mag.

Martha Krijgsheld dacht jarenlang dat het gedrag van haar pleegzoon was toe te schrijven aan de verwaarlozing die hij tot zijn tweede te verduren had. Zijn moeder was en is alcoholist. Het jongetje was druk, niet al te slim en vooral: gewetenloos. Hij kon regels gewoon niet onthouden. En als hij een ander pijn deed, wist hij niet van ophouden.

Maar toen haar tweede pleegzoon, van dezelfde moeder, rond zijn derde hetzelfde gedrag ging vertonen, begon Krijgsheld te twijfelen. Want híj was na zijn geboorte onmiddellijk bij haar komen wonen. Hij was níét verwaarloosd. „Het verhaal dat liefde en structuur de verwaarlozing zouden compenseren, ging dus niet op. Ik ben me toen gaan verdiepen in FAS: het foetaal alcohol syndroom. En ik kwam erachter dat de hersens van beide jongens zijn beschadigd toen ze in de baarmoeder zaten. Want hun moeder dronk. Die beschadiging is niet meer te herstellen.” De oudste is nu dertien en woont in een tehuis – in het pleeggezin werd hij onhandelbaar. De jongste is tien en zit in het speciaal onderwijs.

Een zwak sociaal kompas of zelfs crimineel gedrag komt niet per se door sociale omstandigheden of een beroerde opvoeding. Ook criminologen, bleek onlangs in deze krant, raken overtuigd van de theorie van de gepensioneerde hoogleraar criminologie Wouter Buikhuisen dat beschadigde hersens een oorzaak kunnen zijn voor criminaliteit. Neurowetenschappers wisten het al langer: wie bepaalde beschadigingen in de hersens heeft, kan niet leren van negatieve ervaringen. Of zoals Krijgsheld het zegt: „Je moet er als opvoeder hun levenlang bovenop blijven zitten.”

Ontwikkelingsachterstand kan al ontstaan in de baarmoeder, legt de Amsterdamse neurobioloog Dick Swaab uit. „Als een zwangere vrouw drinkt, rookt of drugs gebruikt, beschadigt dat de hersens van de embryo (en foetus).” Of die ontwikkelingsachterstand leidt tot een gedragsstoornis, een laag moreel besef, ADHD of depressie is afhankelijk van de genetische aanleg van het kind, wanneer de schade is ontstaan en de ernst ervan. Swaab: „Aangezien niemand weet welke aanleg zijn kind heeft, moet een moeder dus helemaal niet drinken, roken of drugs gebruiken tijdens de zwangerschap.” De gezondheidsraad adviseert al drie jaar dat zwangere vrouwen niets drinken. Nog altijd doet in Nederland eenderde van hen dat wel.

FAS is één van de meest voorkomende vormen van foetale hersenbeschadiging doordat drank op grotere schaal wordt gebruikt dan drugs. Aantallen zijn lastig te geven, maar de eerste en enige FAS-poli in Nederland, in het Zutphense Gelreziekenhuis, heeft in zijn bijna driejarig bestaan vijftig keer de diagnose FAS gesteld. „Dat is het topje van de ijsberg”, zegt psycholoog Dianne Wesselink, die er werkt met een Zuid-Afrikaanse kinderarts. Hij kende FAS uit Zuid-Afrika waar bijna één procent van de kinderen aan FAS lijdt. Wesselink en hij pionieren in Nederland.

Nieuw is FAS d: een grotere groep kinderen die klachten heeft ‘in het spectrum van FAS’. Ook hun hersens zijn in de baarmoeder al beschadigd, maar in lichtere mate dan die van echte FAS-kinderen.

Er doen nogal wat mythes de ronde over drankgebruik tijdens de zwangerschap, zegt Martha Krijgsheld die ook voorzitter is van de FAS-stichting. „Men denkt dat één keer te veel drinken tijdens de zwangerschap (ruim vier glazen) geen schade aanricht. Maar dat is júist schadelijk omdat de embryo (die na drie maanden een foetus heet) in één klap veel alcohol moet verwerken. Bovendien drinkt de vrucht de alcohol opnieuw omdat hij het uitplast in het vruchtwater, dat hij drinkt. Ook tijdens de eerste twee weken van de zwangerschap werkt alcohol als gif, al denkt iedereen van niet. Hoogopgeleide moeders zijn een grote risicogroep.”

Bekijk de animatie via nrcnext.nl/links