Zijn eerste tegenslag

Het is een dieptepunt voor Obama dat Tom Daschle zich terugtrok als beoogd minister.

Na twee weken blijkt hij een normale president, met normale zorgen.

Het zijn ontnuchterende dagen voor president Barack Obama. Twee weken na zijn aantreden zit de man die Washington zou veranderen, gevangen in een wereld die verraderlijk veel op het oude Washington lijkt.

Het voorlopige dieptepunt kwam dinsdag, toen Tom Daschle, zijn vertrouweling en kandidaat-minister van Volksgezondheid, zich terugtrok na dagenlange aandacht voor zijn comfortabele levensstijl (gratis Cadillac met chauffeur) en zwakke belastingmoraal. Hij verdiende miljoenen als adviseur van zorgbedrijven, maar droeg 128.000 dollar te weinig aan de fiscus af.

Maandag verklaarde de president nog dat hij „beslist” achter Daschle bleef staan. Kritiek zwol aan, conservatieven maakten zich vrolijk over Obama’s ‘Limousine Liberal’ en The New York Times riep om Daschles aftreden. „Ik heb het verknald” (I screwed up), zei de president toen Daschle alsnog de eer aan zichzelf hield. „We moeten duidelijk maken dat er niet twee soorten regels zijn: één voor prominenten en één voor gewone mensen die hun belastingen betalen.”

Door het fiasco verliest Obama een van zijn belangrijkste intimi. Het versterkt de aandacht voor ethische vragen rond andere medewerkers. En het zorgt ervoor dat Obama’s pogingen om brede consensus over de aanpak van de economische crisis te bereiken verder worden bemoeilijkt.

Obama is, kortom, na twee weken een erg normale president, met erg normale zorgen. Daschle was de vierde kandidaat die in korte tijd te maken kreeg met een ethisch bezwaar. Eerder moest Bill Richardson, gouverneur van New Mexico, zich terugtrekken als minister van Handel omdat hij opdook in een corruptieonderzoek; dat onderzoek is uitgebreid naar een groot aantal Democratische gouverneurs.

Vervolgens bleek dat minister Tim Geithner van Financiën in het verleden circa 40.000 dollar te weinig belasting had betaald. Zijn kandidatuur werd bevestigd door de Senaat, maar een verrassend grote minderheid, ruim dertig Republikeinen, weigerde vertrouwen in hem uit te spreken. Ook een hoge kandidaat voor begrotingszaken, Nancy Killefer (ex-McKinsey), trok zich dinsdag terug met een belastingprobleem – al ging het in haar geval om minder dan 1.000 dollar. „Nu begrijpen we waarom Democraten altijd belastingen willen verhogen”, zeiden de Republikeinen. „Ze betalen zelf gewoon niets.”

Daschle, een gematigde Democraat uit North Dakota, was een van de drijvende krachten achter de stormachtige opkomst van Obama. Toen hij in 2005 na ruim 25 jaar het Congres verliet – hij was onder meer leider van de Democraten in de Senaat – gold hij na de Clintons als de Democraat met het beste netwerk in de partij en de bureaucratie. Daschle zorgde ervoor dat zijn beste mensen gingen werken voor Obama, die toen net als senator was gekozen. Zodoende beschikte Obama al vroeg over een netwerk dat de concurrentie met de politieke machine van de Clintons aankon. Het is een publiek geheim dat Daschle Obama eind 2006 overtuigde om niet te wachten met een poging om het Witte Huis te veroveren.

Nadat Obama zich officieel kandidaat had gesteld, was Daschle de eerste vertegenwoordiger van het partijestablishment die hem officieel steunde. In de overgangsperiode werd ervan uitgegaan dat Daschle elke post kon krijgen die hij maar wilde. Hij kreeg uiteindelijk twee functies: minister van Volksgezondheid én gezondheidstsaar in het Witte Huis – zodat Obama dagelijks bij hem binnen kon lopen. Hij overtuigde Obama dat de economische crisis de ideale basis is voor een historische doorbraak: invoering van een algemene verzekering tegen ziektekosten.

Op dit moment hebben zestig miljoen Amerikanen geen verzekering en klagen verzekerden over oplopende premies. Een situatie die in stand blijft omdat verzekeraars er tot nu toe in slagen structuurveranderingen in het stelsel te blokkeren. Maar omdat Obama de overheidsuitgaven ongekend kan opvoeren, en de verzekeraars hun hand moeten ophouden bij de overheid, ontstaat volgens Daschle de komende jaren een unieke kans om een algemene ziekteverzekering – in kleine stapjes, en zonder veel ruchtbaarheid – in te voeren.

Een strategie die Bill Clinton, die met zijn echtgenote Hillary begin jaren negentig op dit gebied jammerlijk faalde, vorige week nog eens beaamde. „We gaan als gekken uitgeven en niemand is de komende twee, drie jaar bezorgd over het tekort”, zei Clinton. „Dus omdat we de economie moeten laten groeien, kunnen we nu ook de gezondheidszorg regelen.”

Obama had dinsdag eigenlijk onwillige Republikeinen willen overtuigen van zijn stimuleringsplan voor de economie zodat hij de brede consensus bereikt die hij nastreeft. Er kwam opnieuw niets van terecht. ’s Ochtends presenteerde hij de conservatieve senator Judd Cregg, een aanhanger van Bush’ economisch beleid, als zijn nieuwe kandidaat voor het ministerie van Handel. De Senaat begon zijn debat over het plan. Ook nu bleven oude gewoonten van Washington intact: alle media concentreerden zich op Daschle. „Het was een beschamende dag voor mijn regering”, beaamde Obama tegen ABC News.