Het geloofsdebat via een ja/nee-sticker

In dit Darwinjaar woedt plotseling een fel debat tussen gelovigen en ongelovigen.

In Groot-Brittannië en Spanje rijden zelfs bussen vóór en tégen God.

Het Darwinjaar is goed begonnen. Op 12 februari is het tweehonderd jaar geleden dat de vader van de evolutietheorie werd geboren. De strijd tussen gelovigen en ongelovigen, tussen creationisten („de mens is in zes dagen door God geschapen naar zijn beeld en gelijkenis”) en evolutionisten („de mens stamt af van de aap”) is direct zichtbaar opgelaaid. Op Britse bussen wordt Gods bestaan in twijfel getrokken en 6 miljoen Nederlandse huishoudens krijgen binnenkort een brochure in de bus die vraagtekens zet bij de evolutietheorie.

„Het is grappig om te zien hoe levendig het geloof blijkbaar in de hele wereld is”, zegt socioloog Abram de Swaan. „Een van de gevaarlijkste geestesziekten is toch wel de letterlijke vertaling van een tekst, zoals de Bijbel. Maar dat komt ook bij ongelovigen voor, zie het marxisme of het nationaal-socialisme. Dus daarover zing ik tegenwoordig een toontje lager.”

In Groot-Brittannië gaf de overtuigde atheïst en evolutionair bioloog Richard Dawkins, auteur van God als misvatting, de aftrap. Op 500 Britse bussen prijkt de slogan There is probably no God/ Now stop worrying and enjoy your life. Gevraagd om een reactie zei een passante schouderophalend tegen de BBC: „I have seen worse things on buses!”

In Spanje rijden inmiddels bussen vóór en tégen God en in Nederland hebben drie humanistische organisaties 5.000 euro ingezameld voor eenzelfde actie. Maar de kans dat er binnenkort bussen door Nederland zullen rijden met de tekst: Er is waarschijnlijk geen God. Durf zelf te denken. En geniet van dit leven! is klein. CBS Outdoor, exploitant van buitenreclame, die in Nederland ongeveer 75 procent van de reclame op bussen en ongeveer de helft van de bushokjes beheert, geeft geen toestemming.

Volgens marketing director Xavier Tilman is hier sprake van een „harde religieus gerelateerde uiting”, die „aanstootgevend” kan zijn voor het publiek. „Onze richtlijn is: geen religieuze teksten op onze bussen en bushokjes.” Posters van de Bond tegen het vloeken en van de anti-abortusbeweging zijn een ander verhaal. Tilman erkent dat hier sprake is van „een stukje grijs gebied”, maar „dat zijn geen zwaar religieuze uitingen”. De initiatiefnemer van de buscampagne, de filosoof Floris van den Berg, beraadt zich nu op andere actiemiddelen. „Desnoods gaan we met reclamevliegtuigjes werken.”

Voor Dap Hartmann, astronoom aan de Technische Universiteit Delft, lid van het comité van aanbeveling, heeft de ludieke actie wel degelijk een serieuze ondertoon. „Het is zorgelijk dat het geloof in opmars is. We hebben een links-christelijke regering die abortus en euthanasie weer ter discussie stelt. Dat heeft te maken met de opkomst van de islam: de christenen willen ook weer meer te zeggen hebben. De Tweede Kamer wil de wet op de godslastering afschaffen, maar het kabinet houdt het tegen. Voor ons humanisten is de scheiding tussen kerk en staat heilig, maar God sluipt weer langzaam naar binnen. Als Balkenende als minister-president zijn geloof belijdt, dan word ik daar iebelig van. Dawkins zegt het mooi: Val ons niet lastig met je zelfverzonnen vrienden!”, aldus Hartmann.

Intussen zit de tegenpartij niet stil. Binnenkort valt bij 6 miljoen Nederlandse huishoudens de acht pagina’s tellende brochure Evolutie of Schepping – wat geloof jij? in de bus. De brochure is een initiatief van zwaar-gereformeerde organisaties als de stichting Ark van Noach, de vereniging Bijbel en Onderwijs, uitgeverij De Banier en de anti-abortusorganisatie Schreeuw om Leven van drs. L.P. Dorenbos. Laatstgenoemde trok onlangs aandacht met een ander opmerkelijk initiatief: het verspreiden van plastic foetussen van 10 weken in de strijd tegen abortus. Daarover ontstond ophef in de Tweede Kamer. De PvdA sprak van „geestelijke huisvredebreuk”.

Het creationisme is een wat versimpelde vorm van Intelligent Design (ID), de opvatting dat het heelal en het leven geschapen zijn door een ‘intelligente ontwerper’. Voormalig minister van Onderwijs Maria van der Hoeven (CDA) baarde in 2005 opzien door te pleiten voor een debat tussen evolutionisten en ID’ers.

Volgens de brochure is wetenschap niet meer dan een andere vorm van geloof. „Het is technisch niet te bewijzen of de mens op aarde gekomen is door evolutie of door schepping.” Maar de Bijbel geeft in ieder geval antwoord op belangrijke levensvragen. Aan jou de keus, aldus de brochure, die volgens woordvoerder Kees van Helden (christelijk gereformeerd verkoper van drukwerk) nadrukkelijk is gericht op de gewone man. „Van de wetenschap zullen wij toch nooit gelijk krijgen. Maar wij willen discussie en dat hebben we al bereikt.”

De brochure roept eenvoudige vragen op. Zo toont ze tekeningen van embryo’s van verschillende diersoorten uit hedendaagse biologieboeken, die de evolutietheorie moeten ondersteunen. Die tekeningen zijn in 1879 verzonnen door meneer Haeckel, maar worden volgens de brochure nog steeds op scholen gebruikt. „Als de evolutietheorie klopt”, zegt Van Helden, „dan is dood gewoon dood. Maar stel dat er wél een hemel en een hel zijn. Als ik dood ga, is er voor mij niks aan de hand. Maar ú komt voor een verrassing te staan!”

De actie van de creationisten heeft al een tegenreactie opgeroepen. Wie geen prijs stelt op de brochure kan een sticker op de brievenbus plakken met de tekst NEE Géén creationisme, JA Wél Darwin. „Brievenbussen met neestickers krijgen de brochure niet in huis”, zegt Van Helden.

Het geld voor de brochure (250.000 euro) was geen probleem. Er gingen 7.500 brieven uit aan dominees van uiteenlopende gereformeerde kerken. Het verzoek: gedenk ons in uw voorbeden en laat de collectebus rondgaan.

Abram de Swaan noemt het creationisme ‘warhoofderij’ en is verbaasd dat er nog politici te vinden zijn die daar wat in zien. „De evolutietheorie verklaart lang niet alles, maar in ieder geval véél meer dan het creationisme. Dat geeft geen enkel antwoord.” Maar verder past ook de atheïst bescheidenheid. Het enige échte gevaar vormen de fundamentalisten, en die vind je bij gelovigen én ongelovigen. De ophef rondom de omstreden bisschop Williamson, die de holocaust ontkent en in eerste instantie door de paus weer in genade werd aangenomen, noemt De Swaan een prachtige testcase voor de mate van religieuze verdwazing in de wereld. „Williamson is een fanaticus en een blinde fundamentalist. Maar zijn eerherstel heeft tot in het Vaticaan enorme weerstand gewekt. Kennelijk wordt dat gecorrigeerd.”

De Swaan vindt overigens ook de busactie zinloos. „Ik ben te ongelovig om me als ongelovige te afficheren. Maar de manier waarop mensen tobben over de vraag waarom ze op deze wereld zijn, neem ik serieus.”

Rectificatie / Gerectificeerd

correcties en aanvullingen

Creationisme

In het artikel Het geloofsdebat via een ja/nee-sticker (donderdag 5 februari, pagina 20 en 21) werd het standpunt van de creationisten verwoord als „de mens is in zes dagen door God geschapen naar zijn beeld en gelijkenis”. Niet de mens, maar de wereld is volgens de Bijbel in zes dagen geschapen.