De toekomst van de Tamils na de oorlog is ongewis

Voor de ontheemde burgers in Sri Lanka zal het leven na het verslaan van de Tamil Tijgers waarschijnlijk niet snel beter worden. Er heerst een klimaat van Sinhalees nationalisme.

Columnist en analist Jehan Perera is blij dat de Tamil Tijgers in het noorden van Sri Lanka nagenoeg zijn verslagen. Maar opgelucht? Nee, dat woord wil hij niet in de mond nemen. ,,Dat zou misplaatst zijn. Daarvoor is de prijs voor de overwinning van het leger te hoog”, zegt hij in zijn appartement in de Sri Lankese hoofdstad Colombo.

De grote militaire parade, gisteren ter gelegenheid van ’s lands 61ste onafhankelijkheidsdag, is net afgelopen. Uit veiligheidsoverwegingen mochten alleen hoogwaardigheidsbekleders en genodigden het schouwspel van dichtbij gadeslaan. De rest van de bevolking werd via de televisie op de hoogte gebracht van het belangrijkste nieuws uit de toespraak van president Mahinda Rajapaksa.

Binnen ,,enkele dagen” zal de definitieve nederlaag van de Tamil Tijgers een feit zijn, zei hij. ,,Onze heldhaftige strijdkrachten hebben ons vandaag de gelegenheid geboden om de verjaardag van onze onafhankelijkheid te vieren in een land dat, na vele jaren, is bevrijd van de donkere schaduw van terrorisme.”

Maar enkele uren later valt alsnog een schaduw over de boodschap. De Verenigde Naties melden de dood van meer dan vijftig burgers bij gevechten op deze onafhankelijkheidsdag. Een ziekenhuis is getroffen door clusterbommen. Wie die heeft afgevuurd is onbekend. De regering zegt dat het leger niet verantwoordelijk is.

Perera, directeur van de National Peace Council of Sri Lanka, schat dat de afgelopen tijd honderden, mogelijk bijna duizend burgers om het leven zijn gekomen in de gevechtszone in het noorden, los van gesneuvelde soldaten en de strijders van de Tamil Tijgers. ,,Maar niemand weet wat er precies gebeurt”, zegt hij. ,,Er zijn geen eensluidende cijfers. De regering zegt dat een kleine 100.000 mensen uit hun huizen zijn verdreven. De Tamil Tijgers spreken over 400.000 ontheemden, en het Internationale Rode Kruis over 250.000.”

President Rajapaksa is tevens opperbevelhebber van het leger, minister van Defensie, minister van Financiën en minister van Staatsopbouw. Als hij gelijk krijgt met zijn voorspelde ineenstorting van het verzet van de rebellen, betekent dat nog niet dat er al snel betere tijden zullen aanbreken voor de verdreven burgers. Volgens Perera ligt het voor de hand dat de verslagen strijders zich diep in de jungle zullen terugtrekken. Ze vormen geen bedreiging meer voor de territoriale integriteit van Sri Lanka. Ze kunnen niet langer terugvallen op een machtsbasis onder de bevolking. Maar hun aanwezigheid verhindert wel de terugkeer naar het normale leven.

,,Zolang er Tamil Tijgers in het gebied zijn, zal het leger niet geneigd zijn de inwoners terug te laten keren naar hun dorpen. Het wil voorkomen dat de strijders zich opnieuw onder de bevolking mengen. Het is daarom heel goed mogelijk dat de vluchtelingen de komende twee jaar nog opgesloten blijven in kampen”, zegt Perera.

Dat heeft, in de ogen van de militairen, ook een ander voordeel. Het leger kan zo de kampen zorgvuldig uitkammen op ex-strijders of sympahtisanten van de rebellen. De internationale hulporganisaties die nog in het gebied aanwezig zijn, komen daarmee voor een lastig dilemma te staan. ,,De regering vraagt om allerlei voorzieningen die wijzen op een langer verblijf in de kampen. Natuurlijk willen we de mensen zoveel mogelijk helpen. Maar we willen niet meewerken aan de instandhouding van semi-permanente gevangenenkampen”, zegt bijvoorbeeld Bernard Jaspers Faijer, landendirecteur van de Nederlandse hulporganisatie ZOA.

Rajapaksa had het in zijn toespraak niet alleen over het naderend einde van de terreur van de Tamil Tijgers. Met een ernstige blik in zijn ogen wees hij op de noodzaak van alle bevolkingsgroepen om gezamenlijk bij te dragen aan een duurzame vrede, economische voorspoed, sociale rechtvaardigheid en eerlijk bestuur. Die boodschap van herwonnen eenheid wilde hij ook uitdragen aan de diaspora. ,,Ik doe een oproep aan alle Sri-Lankezen – Sinhalezen, Tamils, moslims, Burghers, Maleiers en van alle andere gemeenschappen – die het land hebben verlaten wegens de oorlog, terug te keren naar het moederland.”

Die woorden van maatschappelijke harmonie zijn wellicht oprecht bedoeld, maar de praktische realiteit ziet er voorlopig heel anders uit, reageert Perera. ,,In werkelijkheid is een diepe polarisatie gaande tussen Sinhalezen en Tamils” , zegt hij. Er is de afgelopen tijd een klimaat ontstaan van nationalisme, waarbij kritiek van journalisten, ngo’s en buitenlandse diplomaten maar slecht wordt verdragen. Onlangs werd een vooraanstaande journalist vermoord en werd een televisiestation aangevallen. De afgelopen dagen werden in Colombo Tamil-jongeren preventief opgepakt in de aanloop naar onafhankelijkheidsdag.

Volgens Perera houdt de Tamil-gemeenschap in Sri Lanka zich momenteel koest, uit angst voor tegenreacties. Leiders laten even niet van zich horen.

,,Als je vraagt of met de nederlaag van de Tamil Tijgers ook het ideaal van een onafhankelijke Tamil-staat is begraven, krijg je van verschillende mensen verschillende antwoorden. Ik heb mensen horen zeggen: we kunnen ons beter conformeren aan een dominante Sinhalese cultuur in dit land. Anderen zeggen: de oorlog is zo bruut gevoerd, met zoveel schendingen van mensenrechten, dat we onafhankelijkheid willen. En daarvoor moeten we weer helemaal opnieuw beginnen. Sommigen bidden in stilte dat de Tamil Tijgers zullen overleven. Anderen zijn blij met het verdwijnen van de Tamil Tijgers omdat die ook hun leven hebben vernietigd”.

Veel zal afhangen van de vredeskoers die Rajapaksa gaat voeren. Is hij bereid tot echte politieke hervormingen, met echte zeggenschap voor Tamils in hun eigen provincies? Of laat hij zijn oren hangen naar de Sinhalese en boeddhistische nationalisten die van dergelijke toegevingen niet willen weten, en die de oorlog tegen de Tijgers vol overtuiging hebben gesteund. Met de militaire overwinning bijna op zak, staat Rajapaksa nu sterker dan ooit een president voor hem stond. Dat biedt hem armslag om concessies te doen.

Maar analist Perera verwacht geen wonderen. ,,Plan A van de president is het houden van algemene verkiezing om zijn populariteit te verzilveren”, glimlacht hij. ,,Ik denk dat de president zich vooral zal richten op economische ontwikkeling. Dat zal de mensen tevreden stellen, en economische vooruitgang is niet controversieel. Het afstaan van politieke macht is dat wel.”