Crisis doet politieke tijdbommen tikken

Door de economische crisis loopt het overheidstekort fors op. En de vergrijzing wordt steeds duurder. Komen politiek onbespreekbare zaken nu toch ter discussie?

De heilige huisjes van Beetsterzwaag staan op omvallen.

Volgt na het taboe op een Irak-onderzoek straks een ommezwaai bij de AOW-leeftijd, de ‘aanrechtsubsidie’ en een versobering van de aftrekbaarheid van de hypotheekrente?

Het kabinet stevent volgens de begrotingsregels door de plotselinge economische verslechtering op bezuinigingen en lastenverzwaringen af. Maar niemand binnen het kabinet heeft er trek in om de economie verder af te knijpen als die al vanzelf krimpt.

Schending van de begrotingsregels ligt echter erg gevoelig, zeker bij coalitiepartij CDA, hoe bijzonder de economische omstandigheden ook zijn. Het kabinet houdt voor dit jaar rekening met een krimp van de economie met 2 procent en een omslag van het begrotingsoverschot in een tekort dat kan oplopen tot meer dan 2 procent van het bruto binnenlands product (bbp).

Daarom heeft het kabinet topambtenaren opdracht gegeven crisisscenario’s uit te werken. Binnenkort komen de Centraal Economische Commissie (CEC) en een ambtelijke werkgroep met aanbevelingen. De crisisscenario’s moeten de overheidsfinanciën op de lange termijn gezond houden. Half februari publiceert het Centraal Planbureau macro-economische ramingen. De politieke besluitvorming vindt in de weken daarna plaats, als het kabinet de Voorjaarsnota bespreekt.

In de sociale zekerheid zullen de uitgaven door de verslechtering van de conjunctuur hoger uitvallen dan begroot, maar het kabinet lijkt bereid die overschrijdingen te aanvaarden. Het wil wél vasthouden aan de naleving van de afspraken over de uitgaven van de ministeries. Ook in de zorg wil het kabinet aan de afgesproken uitgaven vasthouden. Verder zullen de overheidsinkomsten terugvallen als gevolg van de recessie.

Volgens Haagse bronnen is het kabinet zelfs bereid om de ‘signaalwaarde’ van een financieringstekort van 2 procent, zoals vastgelegd in het regeerakkoord, gezien de verslechterende economische omstandigheden te laten schieten. Wel wil men alles op alles zetten om het tekort niet boven 3 procent te laten komen, het maximum van de Europese Unie voor begrotingstekorten. In het regeerakkoord was sprake van een begrotingsoverschot van 1 procent in 2011.

Als de begrotingsregels zo geschonden worden, rijpt het idee om wel ingrijpende maatregelen te nemen om de overheidsfinanciën in de volgende kabinetsperiode gezond te maken. Want het kabinet streeft er nog steeds naar de overheidsfinanciën binnen de perken te houden om de vergrijzingskosten op te vangen.

Volgens ingewijden is het daarom nu hét moment om langlopende structurele thema’s aan te pakken.

Maar er tikken een paar beruchte politieke tijdbommen onder de houdbaarheid van de overheidsfinanciën: de AOW, de hypotheekrenteaftrek, de chronische zorgkosten van de AWBZ en aanrechtsubsidie – de overdraagbare belastingvrije som van niet-werkenden aan hun werkende partner.

Door de vergrijzing zal een steeds kleiner wordende groep van werkenden de AOW van een groeiende groep gepensioneerden moeten betalen. Die situatie is onhoudbaar, zo is al eerder door vele adviseurs van de regering, waaronder het Centraal Planbureau, vastgesteld.

Bij het begrotingsbeleid is altijd een belangrijke rol weggelegd voor een gespecialiseerde commissie die adviezen voor lange termijn geeft. De Studiegroep Begrotingsruimte schatte in haar laatste advies van juni 2006 dat het vergrijzingsprobleem overeenkomt met circa 3 procent van het bruto binnenlands product – volgens de actuele cijfers is dat circa 18 miljard euro. Het CPB kwam op een rekening van 1,5 tot 2,5 procent bbp uit.

Balkenende IV heeft afgesproken om eenderde van het vergrijzingsprobleem in deze regeerperiode op te vangen. Maar dat wordt onhaalbaar door de huidige financiële tegenvallers.

De Commissie Begrotingsruimte schatte de opbrengst van het verhogen van de AOW-leeftijd naar 67 jaar (met een overgangsperiode van 20 jaar) op 0,6 procent van het bbp (circa 3,6 miljard euro). De aanrechtsubsidie – gekoesterd door de ChristenUnie – is ook duur: deze heffingskorting kost circa 4,2 miljard. Afhankelijk van de ingreep leveren versobering van de hypotheekrenteaftrek en beperking van de WW ook grote besparingen op.

Het zijn stuk voor stuk gevoelige dossiers die de komende weken ter discussie staan in de ministerraad in de Trèveszaal. Politiek is het geen gelopen race. Zo zijn CDA en PvdA vooralsnog tegen verhoging van de AOW-leeftijd.