Rooms-katholieke kerk heeft nu de schijn tegen

Paus Benedictus XVI probeert de traditionele katholieken aan zich te binden. Maar daardoor lijkt hij het progressieve deel van zijn kerk én de joden van zich te vervreemden.

Bisschop Frans Wiertz van Roermond was heel duidelijk. Zijn waarschuwing, in november 2008 op de voorpagina van het informatiebulletin van het bisdom, loog er niet om. Rooms-katholieken in Limburg mochten niet deelnemen aan missen die waren georganiseerd door de conservatieve priesterbroederschap Pius X. Wat daar gebeurde was buiten de kerkelijke orde. „De Broederschap Sint Pius X maakt deel uit van een internationaal genootschap van katholieken die het Tweede Vaticaans Concilie niet erkennen en wier bisschoppen geëxcommuniceerd zijn.” Buiten de kerk gezet dus.

Wat was de aanleiding voor die waarschuwing? De Duitse afdeling van de internationale priesterbroederschap Pius X had in augustus de al twee jaar leegstaande kapel van de Franciscanen aan de Pannesheiderstraat in Kerkrade gekocht om er weer traditionele Latijnse missen te gaan houden. Tot ongenoegen van de bisschop.

Wat was daar dan op tegen? De broederschap werd in 1970 opgericht door de Franse aartsbisschop Marcel Lefèbvre. Hij was tegen de hervormingen die waren ingevoerd door het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965). Hij noemde de besluiten die daar waren genomen geïnfecteerd door vrijmetselaars en joden. Zijn bezwaren tegen de veranderingen in de kerk spitsten zich toe op het vervangen van de traditionele Latijnse mis door de mis in de voor alle gelovigen begrijpelijke volkstaal. De beweging telt wereldwijd ruim 460 priesters en enkele honderdduizenden sympathisanten.

Toen Lefèbvre in 1988 vier medestanders tot bisschop wijdde zonder toestemming van de paus was voor Rome de maat vol. Lefèbvre en de vier nieuwe bisschoppen werden geëxcommuniceerd. Lefèbvre overleed in 1991, maar de vier door hem benoemde bisschoppen zetten hun werk voort. Onder hen de Engelse bisschop Richard Williamson.

De laatste tijd was er weer sprake van toenadering tussen het Vaticaan en de dissidente gemeenschap. Paus Benedictus heeft wel enige affiniteit met de traditionele, Latijnse mis, waarbij de priester met zijn rug naar de parochianen staat. Hij wil de traditionalisten weer binnen de kerkmuren te krijgen. En als gebaar van goede wil hief hij op 21 januari de excommunicatie van de vier bisschoppen op. „Maar dat impliceerde geen rehabilitatie, zoals wel wordt gesuggereerd”, beklemtoont Pieter Kohnen, woordvoerder van de Nederlandse bisschoppen. „Want ze zullen pas in volle rechten hersteld kunnen worden als ze eerst de besluiten van het Tweede Vaticaans Concilie helemaal onderschrijven. Ze blijven alle vier vooralsnog gesuspendeerd, zoals dat in het kerkjuridisch jargon heet, ze mogen hun ambt niet uitoefenen.”

Maar die pauselijke beslissing heeft wel een volstrekt averechts effect gehad. Dat kwam doordat één van de vier bisschoppen, de Engelsman Richard Williamson, in een recent interview met de Zweedse televisie de Holocaust ontkende. Er zouden geen zes miljoen maar hooguit driehonderdduizend joden in de Tweede Wereldoorlog zijn omgebracht. Een ongelukkiger moment had de bisschop niet kunnen kiezen. De paus werd er ernstig door in verlegenheid gebracht. De opwinding was groot. In Israël werd gevraagd om terugroeping van de ambassadeur bij het Vaticaan. Alleen door zijn „volledige en onwrikbare solidariteit” met de joden uit te spreken kon hij een breuk met de joodse gemeenschap voorkomen.

Zijn de uitspraken van Williamson symptomatisch voor de opinies binnen de priesterbeweging Pius X? Carlo de Beer, lid van de broederschap en priester in het Brabantse Nuenen, vindt van niet. Hij is verbijsterd over de uitlatingen van Williamson. „Dit had niet mogen gebeuren, dit brengt niets goeds. Hier is niemand mee gediend en ik begrijp ook niet hoe hij aan die ideeën komt. Hij weet als Engelsman kennelijk niet wat er tijdens de Tweede Wereldoorlog in Europa gebeurd is. Hij verwoordde in elk geval niet de opvattingen van onze broederschap.”

Ook de opvolger van Lefèbvre, de Zwitserse bisschop Bernard Fellay, heeft zich nadrukkelijk gedistantieerd van Williamsons uitlatingen. Die „weerspiegelen op geen enkele manier de opstelling van onze broederschap. Daarom heb ik hem tot nader order verboden om enig standpunt naar buiten te brengen over historische of politieke kwesties”, aldus Fellay.

Williamson zelf heeft zich inmiddels ook geëxcuseerd bij de paus, dat hij hem door „onnodige commotie” zo in verlegenheid heeft gebracht. „Maar dat is niet genoeg”, zegt Pieter Kohnen. „Die excuses zijn van nul en generlei waarde, hij zal tegenover de joodse gemeenschap afstand moeten nemen van wat hij heeft gezegd.” Bisschop Ad van Luyn van Rotterdam, die voorzitter is van de Nederlandse bisschoppenconferentie, zei in het tv-programma Kruispunt te begrijpen dat de joden door de uitlatingen van Williamson „op hun ziel getrapt zijn”. „Ik vind het rampzalig dat dit gebeurd is.” Hij wees echter ook op de toenadering die er de afgelopen jaren geweest is tussen het Vaticaan en het jodendom. Paus Johannes Paulus II vroeg in 2000 de joden om vergeving voor de anti-joodse houding van de kerk in het verleden. Ook uitspraken van Benedictus XVI tijdens de Wereldjongerendagen in Keulen en diens bezoek aan Auschwitz maken volgens hem duidelijk waar de paus staat. Van Luyn kondigde aan op de vergadering van de bisschoppen, volgende week dinsdag, een voorstel te zullen doen voor een duidelijke uitspraak aan het adres van de joden.

Opheffing van de excommunicatie heeft de kerk geen goed gedaan. De kerk heeft daardoor in elk geval de schijn tegen. Het zoveelste teken van toenemende verstarring, noemde de Zwitserse theoloog Hans Küng de maatregel.

Toen de Duitse afdeling van de Pius X beweging in november kennis nam van het verbod dat bisschop Wiertz uitvaardigde, protesteerde ze met succes. De bisschop zwakte zijn uitspraken af. Nee, hij had niet gedreigd met excommunicatie. „Hoe kan ik zoiets nou verbieden?” zei hij tegen katholieknederland.nl. „Als mensen daar met de Kerst per se naartoe willen, dan moeten ze dat vooral doen.” De stellige veroordeling van de traditionalisten door de Limburgse bisschop was kennelijk te kort door de bocht geweest, met de opheffing van hun excommunicatie in het verschiet.

Vaticaan: pagina 5