Pius en Benedictus

Paus Pius X (1903-1914) was de eerste paus van de twintigste eeuw, maar je kunt rustig zeggen dat hij met beide benen nog in het begin van de negentiende stond. Of misschien wel in nóg vroeger tijden. De leer van Thomas van Aquino (1224-1274) was voor hem heilig en moest in strikte zin worden gehandhaafd. Dat was een beetje lastig, want in de loop van de negentiende eeuw was een belangrijke nieuwe stroming opgekomen: het modernisme. Wetenschappers, filosofen en theologen probeerden nieuwe denkbeelden over individuele geloofsbeleving in te passen in de leer van de rooms-katholieke kerk. Met succes, want bij de aanvang van een nieuwe eeuw stonden veel geestelijken open voor verandering.

Voor Pius was het modernisme een gruwel. Meteen na zijn uitverkiezing in 1903 zette hij de toon door een ‘Wetboek van gewijde muziek’ in te voeren. Voortaan moesten traditionele Gregoriaanse gezangen weer deel uitmaken van de eredienst; ‘moderne’ instrumentale muziek werd verboden. In 1907 trok Pius echt ten strijde. In zijn encycliek Pascendi Dominici Gregis (‘Het voeden van de kudde van de Heer’) verwierp hij krachtig ‘de profane nieuwigheden en tegenspraak, die zich onder de valse naam van wetenschap aandienen’. Sterker nog: het modernisme was ‘de verzameling van alle ketterijen’. Voortaan moesten alle geestelijken daarom een ‘antimodernisteneed’ afleggen. Voor de opsporing van modernisten stelde hij een inlichtingendienst in. Die deed zijn werk goed, want vanaf 1907 werd jarenlang menig hoge geestelijke – ook binnen het Vaticaan – geëxcommuniceerd vanwege modernistische denkbeelden. Met Pius zelf liep het overigens beter af: in 1954 werd hij heilig verklaard.

Afgelopen week was zijn naam weer veelvuldig in het nieuws als naamgever van de ultraconservatieve Broederschap Pius X van Holocaust-ontkenner Richard Williamson. Die was in 1988 uit de katholieke kerk gezet, maar is door de huidige paus, Benedictus XVI, gerehabiliteerd. Dezelfde Benedictus vond het dit weekeinde geen enkel probleem om een pastoor die Harry Potterboeken ‘satanisch’ noemt tot hulpbisschop van het Oostenrijkse bisdom Linz te benoemen.

De eerste paus van de twintigste en de eerste paus van de eenentwintigste eeuw: van de moderniteit zijn ze niet.

Historicus Jaap Cohen onderzoekt het heden aan de hand van het verleden.