Staat pioniert met banksteun ING

De tweede steunactie voor ING roept vragen op door de complexiteit. Stukje bij beetje worden meer details bekend. Vanmiddag staat een debat met minister Bos op de Kameragenda.

Twee dagen voor Sinterklaas vond een opmerkelijke bijeenkomst plaats in de kluis van de voormalige Nutsspaarbank in Den Haag. De voltallige top van de PvdA – voorzitter Ploumen, partijleider Bos, fractieleider Hamer – was aanwezig in het zaaltje voor een discussie over de financiële crisis en de reddingsoperaties van de banken.

Een van de inleiders was hoogleraar economie (en PvdA-lid) Sweder van Wijnbergen. Hij betoogde dat de problemen bij de banken nooit opgelost zouden worden zonder de slechte leningen, de pakketten gestructureerde hypotheken, van de balans van de banken af te halen. De staat moest die niet opkopen, maar apart zetten.

Wouter Bos luisterde aandachtig. In zijn slotwoord zei hij dat er grote druk op hem werd uitgeoefend uit de financiële wereld om de balans van banken op te schonen van ‘giftige’ beleggingen en dat er in heel Europa over een mogelijke aanpak werd nagedacht.

Zo ook in Amsterdam. Daar zocht De Nederlandsche Bank, anderhalve maand na de kapitaalinjectie van 10 miljard euro op 19 oktober, naar mogelijkheden om de portefeuille van ING door te lichten op de waarde van de giftige leningen op de balans van de bank. In november schakelde de centrale bank Dynamic Credit Partners in om de Amerikaanse hypotheekportefeuille van ING door te lichten. Dit bureau in New York heeft een gedetailleerde databank van hypotheken in de VS. Bijkomend voordeel was dat het bedrijf door een Nederlander, Tonko Gast, is opgezet.

Bij Financiën maakten ambtenaren zich ondertussen zorgen over de financiële rapportage van ING eind januari, als de bank met de cijfers over het vierde kwartaal zou komen. Die resultaten, was de verwachting, zouden door gedwongen afschrijvingen op de slechte leningen negatief zijn en een golf van onrust veroorzaken. Voor het zover was, moest er een nieuw reddingsplan klaar liggen.

Het crisisteam van Financiën, Algemene Zaken en De Nederlandsche Bank ging in het diepste geheim aan het werk. ING moest zijn boeken openstellen voor de onderzoekers van Dynamic Credit.

Vorig weekeind werd het eindresultaat van koortsachtig overleg gepresenteerd: een tweede steunoperatie voor ING. Een actie waarbij volgens Bos vooralsnog geen cent wordt uitgegeven, waarbij de risico’s voor de overheid beperkt zouden zijn, waar de staat aan kan verdienen en waar ING op papier miljarden gezonder van wordt.

Hoe weet Financiën deze schijnbaar onverenigbare uitkomsten toch in één akkoord te vangen? En hoe weet de overheid ongeoorloofde staatssteun te vermijden? Stukje bij beetje komen de details van deze wonderlijke overeenkomst naar buiten.

Staatssteun? De toezegging van ING om 25 miljard extra kredieten in Nederland te verstrekken is volgens Financiën op initiatief van de bank gedaan. „De staat heeft hier niet om gevraagd”, stelt Wouter Bos in antwoord op schriftelijke Kamervragen. Hij zegt hetzelfde over ING’s toezegging om het PIN-betaalsysteem zo lang mogelijk in de lucht te houden.

Staatssteun die geen geld kost? Aanvankelijk dacht Financiën een garantie voor de slechte leningen van ING te kunnen afgeven. Maar de geraadpleegde externe accountants torpedeerden dat plan. Vanwege de boekhoudregels zou ING dan nog altijd op zijn portefeuille moeten afschrijven – en die neerwaartse spiraal wilde men juist voorkomen. Vandaar dat gekozen werd voor een constructie waarbij het juridische en economische eigendom van de slechte leningenportefeuille van ING werd gesplitst. Dan was het toegestaan om niet de (gekelderde) marktwaarde, maar de (hogere) economische waarde van de hypotheken in de kwartaalcijfers te hanteren. Hierdoor zou ING een groter eigen vermogen behouden en dat zou ruimte geven om weer meer nieuwe kredieten te verstrekken.

De ‘back-up faciliteit’, zoals de constructie door Financiën genoemd wordt, staat of valt met de waardering van de onderliggende portefeuille hypotheekleningen. Die waardering is gemaakt door Dynamic Credit. Experts hebben kritiek, want de staat betaalt meer dan de leningen op dit moment waard zijn volgens de accountant of volgens de financiële markten. Maar de staat meent juist dat zowel de markten als de boekhoudregels in de gegeven crisissituatie tekortschieten.

Het is een constructie die navolging lijkt te krijgen. Duitsland kondigde in het weekeind aan op soortgelijke manier de slechte leningen van bankbalansen te willen halen. Morgen brengt Balkenende een bliksembezoek aan de Britse premier Brown om onder meer de aanpak van de slechte bankleningen te bespreken.

Toen in de loop van vorige week de kritiek op de deal aanzwol, heeft Financiën berekeningen van Dynamic Credit openbaar gemaakt. Dat was vijf dagen nadat de tweede steunoperatie voor ING was aangekondigd.

Hieruit blijkt dat het onderzoeksbureau twee scenario’s hanteert: een basis- en een stressscenario. In beide gevallen is men ervan uitgegaan dat de Amerikaanse economie in het vierde kwartaal van 2008 met 6 procent zou krimpen. Dat bleek afgelopen vrijdag ‘slechts’ 3,8 procent te zijn.

Verder houdt het basisscenario rekening met een gemiddelde daling van de Amerikaanse huizenprijzen met 35 procent en in staten waar de huizenmarkt het hardst getroffen is, Californië en Florida, met 60 à 65 procent. In het stressscenario zijn de dalingen van de huizenprijzen opgevoerd tot 45 procent gemiddeld en 70-75 procent in Californië en Florida. „Een zwaar scenario”, volgens president Wellink van De Nederlandsche Bank.

De verplichting die de staat is aangegaan, kan wel lang duren. Als ING het economische eigendom van de portefeuille niet eerder heeft teruggekocht en als de laatste Amerikaanse hypotheekhouder geen wanbetaler is, kan de staat in 2047 de laatste betaling verwachten.

Door de complexiteit van de hulpactie bestaat er discussie over de vraag wie nu de beste deal heeft gesloten. ING, de Nederlandse staat of beide? Een ding is zeker: op de markt hebben de bank én de staat sinds de deal de wind in de rug. De koers van ING steeg sindsdien met 15 procent en de Nederlandse staat zag het verschil met het tarief waartegen Duitsland leent – sinds jaar en dag het beste tarief van Europa – met 0,13 procentpunt teruglopen. Op een staatsschuld van 290 miljard euro scheelt dat honderden miljoenen.

Lees het document van Financiën over de ING-constructie op nrc.nl/economie