Nu wil ook Balkenende een onderzoek

Premier Balkenende is overstag gegaan.

Hij stemt nu toch in met een Irak-onderzoek.

1Waar gaat de Irak-zaak over?

Amerika en Groot-Brittannië vielen in maart 2003 Irak binnen omdat de toenmalige dictator Saddam Hussein zou beschikken over massavernietigingswapens, banden zou hebben met Al-Qaeda en een acute bedreiging vormde. Die redenen bleken later allemaal onjuist. De oorlog was begonnen op valse gronden, vooral gebaseerd op foute of gemanipuleerde informatie van inlichtingendiensten. Bovendien werd de oorlog gestart zonder speciale resolutie van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties die geweld machtigt. De VN, inclusief landen als Frankrijk en Duitsland, steunden de inval daarom niet. Nederland wel. Ons land vocht niet mee, maar gaf ‘politieke steun’ aan de invasie. Later, toen de oorlog voorbij was, hielp Nederland, met andere landen, bij de opbouw van Irak.

2Neemt Nederland in de Irak-zaak een bijzondere positie in?

Ja, in verschillende opzichten. Nederland steunde de oorlog wel, maar niet vanwege de redenen die Amerikanen en Britten gaven. Niet de massavernietigingswapens, maar het feit dat Saddam weigerde om eerdere VN-resoluties op te volgen was de argumentatie voor de Nederlandse steun. Die eerdere resoluties waren volgens premier Balkenende bovendien genoeg legitimatie om geweld te gebruiken. Een extra VN-resolutie was „weliswaar wenselijk, maar niet noodzakelijk”. Het is ook bijzonder dat Nederland een van de weinige landen is waar nog geen onderzoek naar de besluitvorming rond de Irak-oorlog is geweest. In de VS en Groot-Brittannië leidden die onderzoeken tot openbare reflectie, in sommige gevallen zelfs excuses en ‘lessen voor de toekomst’. Hier is dat volgens Balkenende nooit nodig geweest, omdat de explosieve kwestie over het bedrog rond de massavernietigingswapens niet aan de orde was. De reden voor de Nederlandse steun waren immers de niet nagekomen resoluties door Saddam.

3Waarom was Balkenende tegen een onderzoek?

Zelf zegt de premier altijd dat hij niets te verbergen heeft, maar waarom hij zich zo mordicus tegen een onderzoek verzet heeft, is onduidelijk. Eén ding is zeker: zijn onverzettelijke houding heeft ervoor gezorgd dat er een tombola is ontstaan van speculaties, onbeantwoorde vragen en complottheorieën: Nederland zou stiekem tóch meegevochten hebben of beloond zijn met de latere benoeming van de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken Jaap de Hoop Scheffer tot NAVO-chef.

4En waarom is hij nu ineens voor?

Zelf zei hij gisteren dat alle aandacht voor Irak de economische problemen van nu overschaduwt. Daarom dus toch maar een onderzoek; om een „eigen dynamiek” te voorkomen. Maar er is ook een andere werkelijkheid: er liggen tientallen vragen uit zowel de Eerste als de Tweede Kamer, prominente (ex-)politici drongen de afgelopen weken aan op een onderzoek en er bleven maar nieuwe ‘Irak-kwesties’ opduiken. Balkenende, benadrukt vooral de oppositie, kon weinig anders: of hij moest de vragen nu gedetailleerd beantwoorden – met alle mogelijke problemen van dien, of hij kon tijd winnen via deze commissie, die pas eind dit jaar, in november, hoeft te rapporteren.

5Gaat de commissie-Davids alle vragen beantwoorden?

De commissie kan geen mensen onder ede horen, wat ook de kritiek van de oppositie is. Dat kan alleen in een parlementaire enquête. En veel antwoorden op vragen zullen niet op papier staan, maar in de hoofden van de betrokkenen van toen. Dus de kans dat er vraagtekens blijven is groot.

6Waarop kunnen wel antwoorden komen?

Bijvoorbeeld op de vraag hoe het nou precies zat met de onderbouwing van die politieke steun, het hart van de Nederlandse argumentatie. Was dat wel een „juridisch sluitende redenering”, zoals Balkenende de Kamer voorhield? Op welke gezaghebbende bronnen baseerde hij zich? Eerder lekte uit dat juristen op de ministeries van Defensie en Buitenlandse Zaken dat helemaal niet vonden. Sterker: de inval zonder specifieke VN-resolutie was tegen het internationale recht. Zowel voor als na de inval is daarvoor gewaarschuwd. Bovendien vonden de juristen dat er niet serieus genoeg naar hun mening werd geluisterd. „Men stopte de vingers in de oren. Men wenste gewilde adviezen”, vertelde een van de betrokkenen. De kritische adviezen van de ambtenaren staan op papier. En de commissie-Davids mag alle stukken inzien, heeft Balkenende gisteren gezegd.

7Zullen de conclusies van de commissie politieke schade opleveren?

Stel dat de commissie concludeert dat het toenmalige, demissionaire kabinet van CDA, VVD en LPF waarschuwingen in de wind sloeg, bijvoorbeeld over de rechtsgrond, en steun verleende aan wat toenmalig VN-secretaris-generaal Kofi Annan een „illegale oorlog” noemde, dan is dat beschadigend. Of dat gevolgen heeft, is moeilijk te zeggen. Dat hangt af van de politieke situatie van dat moment.

8Is de Irak-zaak na het rapport van de commissie afgesloten?

Dat is de vraag. De historie leert dat het parlement zelf wil onderzoeken en oordelen. Dat kan aan de hand van het rapport van de commissie, maar het is ook denkbaar dat de Tweede of Eerste Kamer alsnog een parlementair onderzoek of een parlementaire enquête wil houden.

Lees meer over de Irak-zaak op nrc.nl/irak

Met medewerking van Mark Kranenburg, Herman Staal en Derk Stokmans.