Karel van het Reve

In mijn schaarse vrije uren lees ik het eerste deel van het verzameld werk van de slavist Karel van het Reve. Het bevat veel artikelen uit kranten en tijdschriften, die nooit in boekvorm zijn verschenen. Daardoor is het een genot voor iedere Karel-liefhebber. 

Het valt mij op dat er in Nederland eigenlijk geen enkele behoorlijke bespreking van dat eerste deel is verschenen. Wel regende het obligate stukken over de scherpzinnige essayist, de begaafde stilist en de vermakelijke ironicus. Behalve één voortreffelijk artikel van Jos Bloemkolk in Het Parool ben ik weinig verrassends tegengekomen in de vaderlandse pers. Jammer is ook dat er geen Ruslanddeskundigen zijn benaderd door de diverse boekenbijlagen in ons land. Terwijl er juist voor hen veel te halen valt in dit verzameld werk.

In dat eerste deel is bijvoorbeeld heel mooi de omslag waar te nemen in Van het Reve’s denken over de Sovjet-Unie. Was hij eerst een gelovige communist die dacht dat in het land van Stalin alles beter was, kort na de oorlog slaat zijn twijfel over de heilsleer en heilsstaat toe. Zoals in een artikel over het publicatieverbod voor de humoristische schrijver Michaïl Zostsjenko in 1946. Zostsjenko mocht niet meer in druk verschijnen omdat hij de Sovjetmaatschappij in zijn komische verhalen op de hak nam. Van het Reve neemt het voor hem op door in zijn artikel voor advocaat van de duivel te spelen en de beweegredenen van de Russische autoriteiten te verdedigen in een discussie met een imaginaire gespreksgenoot die er heel anders over denkt. Op die manier laat hij goed zien wat voor een absurdistische cultuurpolitiek er op dat moment in die door zoveel linkse intellectuelen bewonderde Sovjet-Unie wordt gevoerd.

 Vanaf dat jaar schrijft hij steeds vaker artikelen waarin hij de onderdrukking van de literatuur door het communistische regime kritiseert. En van de literatuur breidt hij zijn arendsblik uit naar de rest van de Sovjetsamenleving. Interessant is te lezen dat hij eigenlijk wil blijven geloven, maar dat zijn geloof per pagina afneemt naarmate hij de feiten over de gebeurtenissen in de Sovjet-Unie naast elkaar legt. Ook heeft Van het Reve een scherp oog voor de onzin die dwepers met de Sovjet-Unie uitkramen.

Maar het meest is hij op dreef als hij het socialistisch realisme fileert of laat zien wat voor een absurde vormen de persoonsverheerlijking van Stalin aanneemt. In het artikel Stalin vraagt kritiek te dùrven geven  uit 1952 kritiseert hij op scherpzinnige wijze de democratische facade van de communistische partij van de Sovjet-Unie . Een zin als: ,,Het proces, dat in een halve eeuw van de RSDAP, een partij waarin ieder vrijelijk zijn eigen mening kon zeggen en waarin de fracties elkaar vrijelijk bestreden, tot een partij heeft gemaakt waarin het ‘bewaren van de eenheid der partij’ en ‘het bewaren van het partijgeheim’ tot eerste plicht van ieder lid zijn verklaard, waarin fractievorming en daarmee iedere wezenlijke kritiek op de leiding verboden is - dit proces begon eigenlijk al op het befaamde congres van 1903.”, kun je zelfs zo op Verenigd Rusland toepassen, de Kremlin-partij die als twee druppels water op die oude communistische partij lijkt.

Door zijn kritische stukken over de Sovjet-Unie werd Van het Reve door Nederlandse bewonderaars van dat land een CIA-agent genoemd. Ik ben benieuwd of de huidige bewonderaars van het Rusland van Poetin er net zo over denken, want veel van wat hij schrijft kun je zo op het huidige Rusland toepassen. Ik raad hun dat verzameld werk dan ook van harte aan.

Twee van mijn Moskouse vrienden lezen op dit moment de eerste volledige Russische vertaling van Lettres de Russie. La Russie en 1839  van de Franse markies De Custine. Dat boek is vorig jaar voor het eerst in een volledige editie in Rusland verschenen en geeft een scherpzinnige en vermakelijke analyse van het regime van tsaar Nicolaas I. Mijn vrienden lezen het boek aan elkaar voor en lachen zich rot, want ze herkennen er veel in van hun huidige land. Na het lachen kunnen ze dan ook wel huilen. ,,Is er dan echt zo weinig veranderd, behalve dat we tegenwoordig naar het buitenland kunnen reizen en wat meer geld hebben?” vroeg een van hen mij onlangs.

Volgens de Amerikaanse Ruslandkenner George Kennan was het  boek van Custine ,, een voortreffelijk boek over het Rusland van Stalin en geen slecht boek over het Rusland van Kosygin en Brezjnev”. Deel 1 van het verzameld werk van Karel van het Reve zou je een voortreffelijke inleiding op het Rusland van Poetin kunnen noemen, waarin alles nog altijd draait om het geloof der kameraden, al hangen die kameraden inmiddels een andere ideologie aan.