Goede school geeft les tot in juni

De Citotoetsen beginnen vandaag. Basisscholen zouden ze liever later afnemen. Maar dan bestaat de kans dat de uitslag niet meer meeweegt bij de keuze voor vervolgonderwijs.

Wat is de beste maand om een eindtoets af te nemen bij leerlingen in groep acht van het basisonderwijs?

Vandaag beginnen ongeveer 153.500 leerlingen op 6.211 scholen – 85 procent van het totaal – aan de driedaagse Citotoets. Maar de PO-raad, vereniging van basisschoolbesturen, vindt februari te vroeg. Volgens hen zou de tijd tussen februari en het eind van het schooljaar beter kunnen worden benut dan nu het geval is. Als de eindtoets bijvoorbeeld in juni wordt afgenomen, hebben leerlingen vier maanden extra om te oefenen op taal en rekenen. Dat zou de aansluiting met het voortgezet onderwijs ten goede komen.

Maar té laat in het schooljaar is ook niet goed.

In dat geval, betoogt toetsinstituut Cito, neemt het belang van de toets af. Leerlingen moeten zich een paar maanden van tevoren inschrijven op een middelbare school. Wat heeft het dan voor zin om helemaal aan het eind van het jaar een eindtoets af te nemen? De keuze voor het juiste type vervolgonderwijs zou dan te veel gaan afhangen van het advies van de onderwijzer in groep acht.

Inmiddels overleggen PO-raad, VO-raad (middelbareschoolbesturen) en Cito over de ideale datum. De eindtoets wordt wellicht verplaatst, maar wel naar een moment dat de toetsresultaten nog van invloed kunnen zijn op de schoolkeuze van een leerling. Staatssecretaris Dijksma (Onderwijs, PvdA) is voorstander van verplaatsing van de toets, maar de scholen mogen erover beslissen.

Veel schoolleiders in het basisonderwijs zouden er niet rouwig om zijn als de Citotoets helemaal wordt afgeschaft. Volgens voorzitter Ton Duif van de Algemene Vereniging van Schoolleiders (AVS) wordt de eindtoets „te vaak gebruikt om de kwaliteit van een school te meten”. Daar is de toets niet voor bedoeld, erkent ook toetsinstituut Cito. Bovendien, stelt Duif op de website van de AVS, kunnen leerkrachten prima zelf inschatten wat het beste vervolgonderwijs is voor een leerling. Daarvoor is een eindtoets helemaal niet nodig.

Coördinator Peter Burgers van het projectbureau van de stichting Primair onderwijs Arnhem in Samenwerking (PAS) – doel: bevordering van de onderwijskansen van de Arnhemse jeugd – heeft kritiek op de argumentatie van de PO-raad. „Er zou meer tijd overblijven voor lesgeven als de toets naar achteren wordt verplaatst. Maar dat is helemaal niet afhankelijk van de Citotoets. Een goede school gaat na februari gewoon door met lesgeven. Ik vind het werkelijk een non-argument.”

Als de toets na 1 maart wordt afgenomen, zegt Burgers, kan hij net zo goed worden afgeschaft. In Arnhem is de afspraak dat kinderen vóór 1 april op een middelbare school worden aangemeld. Dan hebben de scholen nog genoeg tijd om de nieuwe klassen samen te stellen en voldoende leraren aan te trekken. Bij die aanmelding hoort een uitgebreid onderwijskundig rapport waarvan de Cito-eindtoets onderdeel is.

Burgers: „Ik denk dat veel onderwijzers zijn gebaat bij objectieve informatie ter ondersteuning van hun eigen oordeel. Dat werkt alleen als je de toets kan afnemen vóórdat een leerling zich moet hebben ingeschreven bij een middelbare school.”

In Arnhem speelt de Cito-eindtoets ook een belangrijke rol in de gemeentelijke kwaliteitsbewaking van het basisonderwijs. Met de toetsresultaten kunnen schoolbesturen worden aangesproken op de kwaliteit van hun onderwijs.

Volgens Burgers is het niet verwonderlijk dat vooral schoolleiders van de toets af willen. Hij denkt dat ze vrezen dat hun school wordt afgerekend op de toetsresultaten. „Maar we rekenen ziekenhuizen toch ook af op hun prestaties? Ik zou niet weten hoe je anders de kwaliteit van een school moet meten. Ook de Inspectie van het Onderwijs gebruikt de eindtoets als instrument om de opbrengst van scholen te meten. Mede daarom leek de steun van staatssecretaris Dijksma voor uitstel van de toets ook voorbarig.”

Een woordvoerster van Dijksma benadrukt dat de bewindsvrouw het „goed” vindt als leerlingen meer tijd hebben voor taal en rekenen. „Maar de staatssecretaris bepaalt het moment van afname van de Citotoets niet. Wel blijft een tweede, objectief meetinstrument van belang. Dat kan goed de Citotoets zijn.”

Dat wil Cito zelf ook. Het zou kunnen, zegt een woordvoerster, dat middelbare scholen hun aanmeldtermijn wat naar achteren schuiven, zodat de toets wat later kan. „Zolang de Citotoets maar als objectief meetinstrument kan blijven dienen.”

De discussie gaat niet alleen over een datum. De onderliggende vraag is of de Citotoets wel het beste instrument is om iets te zeggen over het geschikte vervolgonderwijs na de basisschool.

Een substantieel deel van de Tweede Kamer vindt van wel. Zo zijn VVD en PVV ervan overtuigd dat de Citotoets noodzakelijk is als objectief instrument naast het advies van de leerkracht.

Het parlement discussieert al een paar jaar over de wenselijkheid een eindtoets voor alle leerlingen te verplichten. Deze discussie kwam op gang na berichten dat sommige scholen hun zwakste leerlingen de toets niet lieten maken, om zo de gemiddelde schoolscore kunstmatig te verhogen.

Toenmalig onderwijsminister Van der Hoeven (CDA) stelde in oktober 2006 dat er een verplichte eindtoets moest komen. Maar vijf maanden later zaten er nieuwe bewindslieden, die dit plan niet overnamen. Eind 2007 vroeg Kamerlid Alexander Pechtold (D66) een verplichte eindtoets. Zijn motie werd alleen ondersteund door VVD, PVV en het lid Verdonk.

Staatssecretaris Dijksma heeft de Kamer laten weten meer te zien in een verplicht leerlingvolgsysteem dan in een verplichte eindtoets. Een leerlingvolgsysteem houdt van jaar tot jaar de vorderingen van een leerling bij. Veel scholen maken er al gebruik van, al dan niet in combinatie met de Cito-eindtoets. Voordeel van het volgsysteem, vindt Dijksma, is dat daarmee de ‘waarde’ kan worden bepaald die een school heeft toegevoegd aan een leerling.

Basisscholen, middelbare scholen en Cito kunnen nog niets zeggen over het jaar waarin een eventuele verschuiving van de Citotoets zou ingaan. De kans bestaat dat de toets volgend jaar nog gewoon in februari wordt afgenomen.