?Geen revolutie, wel onlusten?

De bestaande verticale machtsstructuur is het slechtste wat Rusland in deze economische crisis kan overkomen. Premier Poetin weet dat. Het is òf modernisering òf herstel van de totalitaire staat.

‘Twee jaar geleden voorspelde ik dat er in 2012 in Rusland een crisis zou uitbreken als gevolg van de slechte staat van onze economie”, zegt Jevgeni Gontmacher. „Een crisis, geheel onafhankelijk van de wereldeconomie. En kijk eens wat we nu hebben. Dankzij de wereldeconomie is het alleen drie jaar eerder begonnen.”

De econoom Gontmacher is hoofd van de afdeling sociaal-economische problemen van het Instituut voor Moderne Ontwikkeling, een onafhankelijke denktank, maar wel gefinancierd door zakenlieden en met president Medvedev als beschermheer – zoiets kan waarschijnlijk alleen in Rusland. Gontmacher wordt zo langzamerhand gevreesd wegens zijn voorspellingen.

In november van vorig jaar verscheen op de opiniepagina van de zakenkrant Vedomosti een artikel van zijn hand dat opschudding in het Kremlin teweegbracht en conservatieve krachten bijna deed besluiten de krant te sluiten. Het artikel bevat een rampscenario voor mogelijke gebeurtenissen in de stad Novotsjerkassk ten tijde van een economische crisis.

Dat scenario gaat zo. Op de plaatselijke machinefabriek, de belangrijkste werkgever van de stad, worden de resterende arbeiders naar huis gestuurd, nadat Moskou geen geld meer heeft om die fabriek open te houden. Daarna gaan de supermarkten failliet, omdat niemand er nog iets komt kopen. In een volgend stadium zet de bevolking het stadsbestuur af, dat almaar op bevelen uit Moskou zit te wachten en niets doet. De politie durft niet op de opstandelingen te schieten. Moskou probeert de onrust zo veel mogelijk te ontkennen en neemt halve maatregelen om de boel niet te laten escaleren. En zo ontwikkelt zich in de provincie een heuse revolutie die al gauw naar andere steden overslaat.

„Mijn artikel was een succes”, zegt Gontmacher triomfantelijk. „Vanaf de dag dat het in de krant stond werd ik voortdurend gebeld door verontruste hoge ambtenaren die me uitnodigden mijn scenario te komen toelichten. Het heeft tot goede discussies geleid. Mijn doel is bereikt, want ik wilde aantonen dat we geen goed anticrisisbestuur hebben.”

Gontmacher meent dat de huidige crisis vooral grote gevolgen heeft voor steden die afhankelijk zijn van één oude fabriek. Tijdens de Tweede Wereldoorlog ontstonden honderden van zulke steden toen hele sectoren van de industrie werden overgebracht naar gebieden achter de Oeral, zodat ze niet in handen van de Duitse legers konden vallen. Gontmacher: „Zo’n honderd van zulke steden zitten diep in de sores. De fabriek moet worden gesloten en de inwoners vinden geen ander werk. De staat zou moeten ingrijpen om sociale onrust te voorkomen. Maar door de verticale machtsstructuur, waarbij lokale bestuurders op aanwijzingen van Moskou wachten, gebeurt dit niet. Daar komt nog bij dat ze in Moskou vaak niet weten wat ze moeten doen.”

Die door Poetin geschapen verticale machtsstructuur is volgens Gontmacher het slechtste wat Rusland in deze crisis kan gebruiken. „De paradox is dat we, om de crisis te kunnen bestrijden, het politieke systeem zouden moeten veranderen. We hebben decentralisatie van de macht nodig en ondernemersvrijheid. Het midden- en kleinbedrijf is zwak ontwikkeld. Om de opkomst van dat midden- en kleinbedrijf te kunnen waarborgen zijn concurrentie, transparant bestuur en onafhankelijke rechtbanken nodig. Poetin en Medvedev weten heus wel dat het huidige systeem moet veranderen, maar of ze dat willen?”

Gontmacher meent dat er extra vaart moet worden gezet achter de indamming van de corruptie, wil de Russische economie overleven. „Mijn instituut heeft onlangs aan [president] Medvedev uitgelegd dat corruptiebestrijding niet alleen een technische kwestie is. Alsof je er een einde aan kunt maken door een videocamera in een kantoor te installeren. Je hebt toch echt ook onafhankelijke media, politieke pluriformiteit en een rechtsstaat nodig.”

Gontmacher vindt dat het tijd is om voor de tweede keer sinds de jaren negentig een democratische staat op te richten.

Dreigt er, als dat niet lukt, een revolutie, zoals hij in zijn artikel beschrijft?

„Een revolutie is uitgesloten. Voor een revolutie heb je een politieke structuur en vrije media nodig. We krijgen hoogstens te maken met lokale onlusten, vergelijkbaar met die in de afgelopen weken in Letland en Litouwen. In Vladivostok had je de afgelopen weken sociale protesten tegen de verhoging van de importbelasting op tweedehands Japanse auto’s, waardoor tienduizenden Russische autohandelaren werden gedupeerd. Het gevaar van zulke lokale onlusten is dat nationalistische en fascistische groeperingen, die steeds groter worden, hiervan profiteren.”

Op 15 januari publiceerde Gontmacher op de internetkrant Gazeta-ru een tweede spraakmakend artikel. Dit keer ging het over de economische ontwikkeling van de crisis, die hij als een L-curve beschrijft: eerst een verticale val die een paar maanden duurt, waarna de economie een paar jaar op een laag horizontaal niveau voortsuddert.

„De Russische economie stort nu heel snel in, ondanks het optimisme van de regering”, zegt hij. „Volgens haar bereikt de crisis aan het einde van het tweede kwartaal haar dieptepunt en zal het derde kwartaal weer groei vertonen. Maar dat is niet zo eenvoudig, want Rusland heeft een primitieve economie. We moeten daarom eerst stoppen met al die ineffectieve plannen die miljarden kosten, zoals het steunen van de roebel. Er is geld nodig voor sociale plannen en werkverschaffing. Rusland maakt tegenwoordig deel uit van de wereldeconomie die zich ook in een L-curve bevindt. En die wereldeconomie verkeert de komende twee à drie jaar in een crisis, dus het is onzin te beweren dat het bij ons in het derde kwartaal beter zal gaan. De statistieken wijzen op een daling van de industriële productie en zelfs de gaswinning neemt af als gevolg van de geologische situatie.”

Gontmacher voorspelt dat aan het eind van het tweede kwartaal het dieptepunt van de crisis bereikt wordt. Maar juist dan breekt volgens hem de zwaarste tijd aan, want dan wordt de horizontale lijn van de L bereikt. „En dan moeten er actieve politieke maatregelen zijn getroffen op het gebied van decentralisatie en herverdeling van lokale en regionale belastingen. Op dit moment gaat 60 procent van de geïnde belastingen naar het federale budget. Lokale bestuurders moeten vervolgens in Moskou om geld bedelen. En daar zijn ze de gijzelaars van het centrale bestuur, want voor hun politieke eisen krijgen ze geen cent.

„Van de ruim tachtig regio’s in Rusland hebben er slechts twintig eigen geld om hun problemen op te lossen. In werkelijkheid zou die verhouding omgekeerd moeten zijn. Van de gemeentes heeft slechts 4 procent voldoende geld, de overige 96 procent moet zijn hand ophouden.”

Russen met een maandsalaris van 10.000 roebel (218 euro) zullen het meest onder de crisis lijden?

„Zij vormen de inkomensklasse die de afgelopen jaren goedkope leningen konden krijgen en met vakantie naar Turkije of Egypte gingen. Die groep maakt 50 procent van de Russische bevolking uit en vormt een goede basis voor een toekomstige middenklasse en voor politieke stabiliteit. Op hen moet de politiek zich richten. Hun inkomens, banen en toekomst moeten worden gegarandeerd. De echte middenklasse, ambtenaren en leden van de vrije beroepen met maandsalarissen van 30.000 roebel, loopt geen gevaar. De leden van die klasse maken slechts 10 procent van de bevolking uit. Ze houden het hoofd boven water omdat ze spaarcenten hebben en meer werk kunnen vinden. Ook de armen en gepensioneerden gaan er niet op achteruit. Hun uitkeringen en salarissen worden gecompenseerd voor de inflatie. ”

Wat is het beste recept voor genezing van de Russische economie?

„We hebben een leider nodig die een goede econoom is, een goede manager en een goede politicus. Hij moet de dialoog aangaan met de oppositie, de bevolking en de media. Op dit moment zie ik alleen oud-premier Kasjanov zoiets doen, maar die behoort tot de oppositie en krijgt geen kans. In werkelijkheid is er dus geen alternatief voor Poetin en Medvedev. Van hen hangt alles af. Dit jaar zal dan ook een keerpunt voor Rusland zijn en zal blijken of er inderdaad iets kan veranderen. Er zijn twee scenario’s: modernisering of herstel van de totalitaire staat.”

Voor eerdere interviews met Russische economen en politicologen zie nrc.nl/kredietcrisis