EU deelt gele kaarten uit

Door de huidige crisis kunnen sommige landen tekorten op de begroting moeilijk beperkt houden.

Europese Commissie roept 16 landen ter verantwoording

Volgend jaar zullen in de Europese Unie ten minste zestien gele kaarten worden uitgedeeld. De kaarten zijn het begin van de ‘excessief-tekortprocedure’ van de Europese Commissie. Die wordt in gang gezet tegen lidstaten die de Europese begrotingsafspraken schenden en bestaat uit steeds ingrijpender maatregelen om herstel van de begrotingsdiscipline af te dwingen. In beginsel zijn miljardenboetes mogelijk.

Maar in de Europese hoofdsteden zijn de ministers van Financiën bezig recessies te bestrijden en banken te redden – ten koste van het Europese Stabiliteitspact. De financiële crisis slaat grote gaten in de overheidsfinanciën. De doelstelling om begrotingsoverschotten te bereiken is uit het zicht verdwenen en de begrotingsregels staan onder druk.

Dat geldt niet alleen voor Nederland, waar het Centraal Planbureau een omslag heeft voorspeld van een begrotingsoverschot van 1,3 procent (2008) naar een tekort van 2,4 procent in 2010. Als het daar bij blijft, zit Nederland nog binnen de marge van het Stabiliteitspact van een maximaal tekort van 3 procent. Andere lidstaten gaan daar dit jaar al doorheen en Brussel staat machteloos.

De EU-ministers van Financiën hebben wel afgesproken dat de procedures van het pact in tact blijven, maar minister Bos (Financiën, PvdA) erkent dat de Commissie slechts over ‘zachte’ procedures beschikt om landen te disciplineren: „De praktijk moet uitwijzen of de Commissie er in slaagt om de tekortprocedures van het Stabiliteitspact te handhaven. Die zijn niet afdwingbaar.”

Voor het uitdelen van miljardenboetes is momenteel geen politiek draagvlak in Europa. Het Tsjechische halfjaarlijkse voorzitterschap van de EU lijkt ook niet van plan om lidstaten bij de les te houden. Nederland, traditioneel voorstander van behoedzaam begrotingsbeleid, heeft zijn belangrijkste bondgenoot Duitsland verloren. Nu Duitsland een stimuleringspakket van 50 miljard euro heeft aangekondigd, stevent het land af op een groter begrotingstekort dan ten tijde van de Duitse hereniging. Nederland krijgt alleen nog steun van Oostenrijk en Scandinavische landen voor pleidooien om het Stabiliteitspact niet overboord te gooien.

Door de tekortprocedures toch in stand te houden hoopt eurocommissaris Almunia (Monetaire Zaken) de begrotingsdiscipline in de toekomst te kunnen herstellen. Lidstaten moeten aangeven hoe ze hun begrotingen weer op orde zullen brengen.

Er is wel een ander disciplineringsmechanisme aan het werk. De financiële markten eisen een steeds hogere opslag op rentes die eurolanden met een zwak begrotingsbeleid moeten betalen op hun staatsleningen. Ten opzichte van de maatstaf, de Duitse staatsobligaties (Bunds), betaalt Griekenland nu bijna het dubbele rentepercentage. De kredietbeoordeling van Griekenland en Spanje is naar beneden aangepast; andere landen – Italië, Portugal, Ierland – volgen naar verwachting spoedig.

De uiteenlopende rentes tasten ook de monetaire rust in het eurogebied aan – 16 van de 27 lidstaten nemen deel aan de euro. Onder gunstige economische omstandigheden konden landen met een zwak begrotingsbeleid aanhaken bij de euro. Maar nu dreigt een tweedeling tussen de noordelijke en de Mediterrane eurolanden die kan eindigen in toenemende tegenstellingen. Of zelfs uittreding van landen uit het euroblok als de begrotingsschuld van een land zo groot wordt dat de gemeenschappelijke munt te zeer verzwakt raakt.

De euro beschermt de lidstaten tegen valutarisico’s, maar niet tegen de kredietrisico’s van oplopende rentes of – in het uiterste geval – van problemen om de staatsschuld in de markt te financieren. Volgens Bos dwingen die uiteenlopende rentepercentages landen hun schuldpositie goed in de gaten te houden. Tegelijkertijd vormt deelname aan de euro „de grootste zekerheid” voor zwakke landen, aldus Bos. Als een land zou besluiten uit de euro te stappen en de eigen munt weer in te voeren, zou dat leiden tot een flinke koersval, welvaartsverlies, hogere rentes en grotere problemen bij financiering van de staatsschuld.

Nederland schippert ondertussen tussen Brussel en de nationale begrotingsregels. De druk neemt toe om ook extra maatregelen te nemen in de crisisbestrijding. De PvdA wil wel, maar het CDA zwabbert tussen vasthouden aan begrotingsafspraken en pleidooien voor extra investeringen in de infrastructuur, die ook ten koste van het begrotingssaldo gaan.