Duitsers hebben felle kritiek op ?hun? paus

In 2005 vierde Duitsland collectief dat Joseph Ratzinger tot paus was verkozen. Nu voelt het land zich te kijk gezet door de rehabilitatie van een Holocaustloochenaar.

Joseph Ratzinger heeft zijn Heimatland bepaald geen dienst bewezen. In de Bondsrepubliek is de ontzetting groot over wat deze Beierse katholiek, die tot trots van de natie paus werd, afgelopen week teweeg heeft gebracht.

Of het nu om (oud)-politici, theologen of gewone kerkgangers gaat: bijna iedereen vindt dat de paus Duitsland nationaal en internationaal veel schade heeft berokkend met zijn rehabilitatie van een Holocaustloochenaar. Ontkenning van de Holocaust is in Duitsland verboden en strafbaar. Dat paus Benedictus XVI een Duitser is, maakt de zaak „alleen nog maar erger”.

Het pauselijke besluit om de excommunicatie op te heffen van vier bisschoppen van het conservatieve priesterbroederschap Pius X, teneinde de ‘eenheid van de kerk’ te bewaren, kan in Duitsland op zich nog wel op enig begrip rekenen. Maar onder hen is de Britse bisschop Richard Williamson, een ontkenner van de massamoord op de joden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij zei onlangs in een televisie-interview dat er „overweldigende historische bewijzen” bestaan die aantonen dat er geen zes miljoen joden in gaskamers zijn vermoord. „Er zijn misschien 200.000 tot 300.000 joden in concentratiekampen omgekomen, maar geen van hen werd vergast”, aldus Williamson.

Het staat voor de meeste Duitsers vast dat ‘hun’ paus geen antisemiet is. Dat het om twee verschillende zaken gaat – de uitlatingen van Williamson en het intrekken van de excommunicatie van bisschoppen om kerkelijke eenheidsredenen – is voor velen minder goed te volgen. In de Duitse publieke opinie overheerst dit beeld: wat Williamson heeft gezegd, wordt gebillijkt door het gebaar van de paus. Indirect en onbedoeld – maar toch.

De gewraakte Holocaustloochening straalt af op de paus. En op Duitsland. De paus geldt in geloofszaken als onfeilbaar. Met deze „historische fout zet hij zijn kerk en zijn land op een verschrikkelijke manier te kijk”, luidt een veelgehoorde opvatting in Duits rooms-katholieke kring.

Wir sind Papst kopte op 20 april 2005 Duitslands grootste krant Bild, een invloedrijk boulevardblad. De trots dat Ratzinger de dag ervoor tot paus was verkozen was groot in Duitsland, door Bild pakkend verwoord in een krantenkop van drie woorden. Vandaag schrijft hetzelfde Bild in een snoeihard commentaar dat de paus een „grote fout” heeft gemaakt. „Met deze schandvlek bezoedelt hij zijn hele ambtstijd”. De commentaarschrijver is niemand minder dan de bestuursvoorzitter van Axel Springer AG, de uitgever van Bild.

Dat het uitgerekend de baas zelf is – dr. Mathias Döpfner – die de paus kapittelt, wordt als signaal gezien dat de liefde voorbij is tussen Bild en de kerkvorst van Duitse origine. Döpfner schrijft: „De paus moet zijn fout corrigeren, het besluit ongedaan maken en zich verontschuldigen. Wie daartoe niet de kracht vindt, zou niet de kracht van God voor zich mogen opeisen”.

Andere media reageren net zo negatief. Weekblad Der Spiegel heeft de paus op zijn omslag gezet, in een zalvende houding. De titel luidt: Der Entrückte, oftewel de extatische. Ondertitel: ‘Een Duitse paus blameert de katholieke kerk’.

In Duitse kerkringen wordt er ter duiding op gewezen dat Benedictus XVI zich persoonlijk sterk inzet voor het behoud van de zogeheten kerkelijke eenheid. ‘Verloren zonen’ moeten worden teruggehaald; kerkelijke tradities en gebeden die allang waren afgeschaft , worden door Benedictus in ere hersteld. Zoals het omstreden Goede Vrijdaggebed, waarin sinds 2007 weer de hoop wordt uitgesproken dat de joden zich tot Jezus Christus mogen bekeren. Met deze en andere ingrepen draait Benedictus in feite de moderniseringen van het Tweede Vaticaanse Concilie terug.

Het is juist deze zucht naar „de zogenaamde waarheid en de macht van de eigen kerk” die de paus op kritiek komt te staan. Van bijvoorbeeld Hans Küng, de van oorsprong Zwitserse theoloog die jarenlang aan de universiteit van het Duitse Tübingen doceerde. Hij zei deze week: „Het centrale probleem is de paus zelf”.

Van doorgaans loyalere geloofsgenoten in Duitsland krijgt de paus eveneens felle kritiek. De Duitse bisschoppen blijven officieel netjes achter hem staan, maar in hun woorden klinkt ontzetting en zelfs woede door. Reinhard Marx, aartsbisschop van München: „Wie de Holocaust ontkent, hoort niet in de katholieke kerk thuis”. Gebhard Fürst, bisschop van Rottenburg-Stuttgart: „Dit belast mij als bisschop en zielenzorger”.

Meer dan twintig hoogleraren rooms-katholieke theologie, verbonden aan universiteiten van Münster, Freiburg en Tübingen, schrijven in een open brief: „Een bisschop die een historische waarheid vervalst, begaat niet alleen een delict dat in Duitsland strafrechtelijk wordt vervolgd, hij mag ook niet worden gerehabiliteerd maar moet daarentegen terecht worden gewezen”.

Theoloog Hans Küng: pagina 7

Meer over het Vaticaan via nrc.nl/buitenland