Anarchist die wars was van straffen

De pas overleden jurist Louk Hulsman was een utopist. Strafrecht lost conflicten niet op, maar bevordert die slechts.

De Rotterdamse emeritus hoogleraar strafrecht en criminologie Louk Hulsman, die vorige week op 85-jarige leeftijd overleed, is bekend om zijn levenslange radicale afwijzing van het repressieve strafrecht. Zijn boek uit 1982 Peines perdues. Le système pénal en question, dat hij schreef met Jacqueline Bernat de Célis, vertaald als Afscheid van het strafrecht, wordt wel gezien als handboek van het abolitionisme. Het boek is ook in het buitenland invloedrijk gebleven.

Hulsman was een utopist die vond dat het strafrecht conflicten bevorderde en juist niet oploste. Streng straffen leidt tot stigmatisering en uitsluiting, en het bevordert recidive. Hulsman kan ook als wegbereider van mediation en andere vormen van civiel herstelrecht worden beschouwd. Hij was tevens een exponent van het welzijnsdenken en had hoge verwachtingen van resocialisatie en reclassering.

Criminaliteit achtte hij een onbruikbaar begrip. „Criminaliteit is op zichzelf natuurlijk helemaal niks verkeerds. Het was crimineel om Joden niet aan te geven, het was crimineel om homoseksuele handelingen te verrichten: ontzettend veel dingen waren crimineel. Dus criminaliteit zegt werkelijk níéts over de vraag of iets goed is of verkeerd is”, zei Hulsman in december nog op het Cannabis Tribunaal.

In Nederland wordt hij beschouwd als grondlegger van het liberale drugsbeleid: consumptie gedogen, handel verbieden, zo min mogelijk vervolgen, lage straffen. Minister Van Agt (Justitie, CDA) en Vorrink (Volksgezondheid, PvdA) volgden de lijn-Hulsman en wijzigden de Opiumwet tijdens het kabinet-Den Uyl in 1976. Soft- en harddrugs werden sindsdien juridisch gescheiden. Vorige maand droeg de Amerikaanse organisatie NORML, die de cannabiswetten in de VS wil aanpassen, Hulsman hierom nog voor de Nobelprijs voor. Roken van wiet vond Hulsman principieel hetzelfde als het gebruik van tabak of alcohol. Consumptiewetten horen volgens hem thuis in godsdiensten.

Hulsman was een humanist en anarchist die vond dat het strafrecht zoveel extra leed veroorzaakt, dat dader en slachtoffer beter samen kunnen zoeken naar manieren om de schade te herstellen en genoegdoening te bieden. Hij bepleitte afschaffing van de termen misdaad en criminaliteit als categorieën voor het organiseren van de maatschappelijke reactie. In vergelding als het toevoegen van leed door de staat zag hij weinig. Zijn ideeën werden doorgaans kort samengevat als ‘afschaffing van het strafrecht’. Maar zijn volgelingen onderstreepten dat Hulsman niet politie en rechters wilde afschaffen, maar vooral een open oog had voor de negatieve gevolgen van staatsrepressie.

Boven zijn rouwadvertentie stond: ‘altijd in touw voor meer menselijkheid’. Hij geldt samen met de Utrechtse hoogleraar Toon Peters als inspirator van de Coornhert Liga, een vereniging voor strafrechthervorming die in de jaren 70 invloedrijk was. Het accent lag sterk op de mensenrechten van de verdachte en op de beperkte maatschappelijke rol die het strafrecht zou moeten hebben. De Liga verdween in 1999 van het toneel.