En toen was het geld op in Californië

Californië is dankzij Hollywood en Silicon Valley een economische grootmacht.

Maar vanaf vandaag worden de rekeningen niet meer betaald. Er is geen geld meer.

Vertel Arnold Schwarzenegger niets over kolossale uitdagingen. „Ik heb het allemaal gedaan. Films als Conan the Barbarian, als meest gespierde man ter wereld op podia gestaan, miljoenen verdiend, allemaal.” Maar waar hij nu als gouverneur van Californië middenin zit „is het grootste probleem dat we ooit in deze staat hebben gehad”, zegt Schwarzenegger tijdens een bijeenkomst in Californië’s hoofdstad Sacramento.

Californië heeft namelijk geen geld meer. Na jaren van waarschuwingen en na maanden van een officieel afgekondigde ‘fiscale noodtoestand’, wordt vandaag het omslagpunt bereikt. De staat kan de rekeningen niet meer betalen. Het gat tussen de voorziene inkomsten en de geplande uitgaven bedraagt voor de komende anderhalf jaar 42 miljard dollar (33 miljard euro).

In tegenstelling tot de Amerikaanse federale overheid mag een staat niet rood staan. Dus is Californië gedwongen een reeks van onorthodoxe maatregelen te nemen, om de financiële problemen het hoofd te bieden. En in ieder geval op papier te blijven functioneren.

Dus moet iedereen die zaken doet met Californië op zijn geld wachten. Burgers of bedrijven die een belastingteruggave krijgen evenzo goed. Studenten moeten het zonder hun studietoelagen doen, gehandicapten en werklozen krijgen geen cheques met overheidssteun meer thuisgestuurd. Naast de rekeningen die per heden onbetaald blijven, sluiten vanaf deze week de eerste en derde vrijdag van de maand de meeste overheidskantoren. En moet het merendeel van de 238.000 ambtenaren die dagen onbetaald met verlof.

Vorig jaar zijn tienduizend ambtenaren ontslagen en tweeduizend infrastructurele werken stilgelegd. Snelwegen, bruggen, ziekenhuizen, sluizen, scholen – tot de zomer wordt er niet gebouwd en geen onderhoud gepleegd.

Na dertig dagen zouden de betalingen weer hervat moeten worden. Maar niemand die dat echt gelooft. Schwarzenegger gooit er nog maar een uitsmijter tegenaan. „Binnen tien dagen is het geld definitief op.”

De huidige recessie was de aanleiding, maar niet de oorzaak van het tekort. „Ongeveer de helft van het probleem hebben we aan onszelf te danken”, zegt Stephen Levy. Hij is directeur van het ‘Center for Continuing Study of the California Economy’, een onafhankelijk onderzoeksorgaan.

Het ging volgens Levy mis met de internethype, die tien jaar geleden begon. Californiërs zagen hun inkomsten plots toenemen, de staat kon zijn geluk niet op met al die extra belastinginkomsten. Na het uiteenspatten van die internetzeepbel is het uitgavepatroon van Californië echter nooit aangepast.

„De andere helft is echter het gevolg van de wereldwijde economische neergang.” Dat zegt opnieuw Stephen Levy. „En hoe langer de recessie voortduurt, hoe erger het wordt.” Hij somt op. Als bedrijven meer mensen ontslaan, dragen ze minder loonbelasting af. Door de slechte huizenmarkt worden er minder huizen verkocht en krijgt de staat minder overdrachtsbelasting binnen. En nu consumenten de broekriem aanhalen, lopen de inkomsten uit omzetbelasting ook terug.

En daar komt nog de kredietcrisis bij, die almaar voortduurt. De laatste jaren werkte de staat zich door tekorten heen door te lenen. Die markt is echter stilgevallen, want banken geven niet thuis. En het helpt ook al niet dat Californië’s kredietwaardering (waar vanaf hangt hoe duur lenen is) op het laagste punt van alle staten is beland.

Californië’s economische heerschappij is aanzienlijk. De staat met 37 miljoen inwoners huisvest de vermaakindustrie in Los Angeles en innovatieve bedrijven in Silicon Valley. En de vallei meer landinwaarts wordt met een goed oog voor reclame, maar niet zonder reden ‘de groentelade van de wereld’ genoemd.

Zou Californië een apart land zijn, dan was het de achtste economie ter wereld, groter dan bijvoorbeeld Rusland of India. Onderzoeker Levy: „Als ik Nederland was, of welk land dan ook, zou ik me zeker zorgen maken over Californië.” Immers: Californië is zowel producent als „een grote klant van de meeste economieën – en deze klant kan de rekening niet meer betalen.”

In oktober vorig jaar vroeg Schwarzenegger in een uitzonderlijke brief aan toenmalig minister van Financiën Hank Paulson om „een noodlening”. Later trok hij dat verzoek weer in. Bij nader inzien wil hij nu de begrotingsproblemen op structurele wijze oplossen. Daarom ook hecht Schwarzenegger niet te veel waarde aan de miljarden die Californië krijgt als Obama’s financiële stimuleringsplan werkelijkheid wordt. „Wij moeten erg voorzichtig zijn. Zij daar”, hij bedoelt Obama en zijn mensen, „zijn onze verlosser niet.”

Het ironische aan de ingrepen die vandaag ingaan, is dat ze de staat misschien in leven houden maar de toch al fragiele economie alleen maar schade berokkenen. Toeleveranciers worden niet betaald, moeten werknemers ontslaan of gaan failliet. Burgers krijgen hun belastingteruggaven, studietoelagen of uitkeringen niet en geven daarop minder uit – waar het bedrijfsleven weer last van heeft.

Het politieke systeem in Sacramento nodigt elke begrotingsonderhandeling weer uit tot een economische impasse, omdat tweederde van de wetgevers moet instemmen om tot een akkoord te komen. In de praktijk moeten zowel Democraten als Republikeinen het eens worden. De situatie lijkt uitzichtloos.

„Dat simpele rekensommetje wordt al snel een neerwaartse spiraal”, zegt Jason Dickerson van de ‘Legislative Analyst’s Office’. Dat is een bureau dat zich laat inhuren door Californië om te helpen de overheidsuitgaven op orde te krijgen. „En als het zo door gaat, stort de staat nog deze zomer in elkaar.”

Dickerson meent het. Als er geen geld is om overheidsprogramma’s te betalen, „is dat nu nog een beangstigend scenario, maar straks een ramp voor de burgers van Californië.” Niemand die weet wanneer, maar op een bepaald moment sijpelen de ingrepen die de staat doet door naar gemeenten.

Zo slecht als in Californië gaat het nergens in de VS. Slechts in twee andere staten ligt het werkloosheidspercentage hoger. En de crisis op de huizenmarkt heeft de inwoners aan de Westkust extra hard geraakt. Maar toch staat Californië niet op zichzelf. Meer dan veertig van de vijftig staten hebben nu al begrotingstekorten en hoe langer de economie wegzakt, hoe groter de problemen zullen worden.

Schwarzenegger heeft een waslijst aan voorstellen gedaan, die de staat op termijn weer financieel gezond moeten maken. En er zou vooral meer geleend moeten worden. Maar van wie? Leningen worden maar met moeite verstrekt.

Dus wil Schwarzenegger via een omweg van zichzelf lenen: op basis van toekomstige opbrengsten uit de staatsloterij, bijvoorbeeld. En er zit ook nog geld in overheidsfondsen voor verstandelijk gehandicapten en gezondheidsdiensten voor peuters. Schwarzenegger: „Met dit soort historische problemen moeten we nou eenmaal ingrepen doen waar we eerder niet eens aan durfden te denken.”

Lees meer over Amerikaanse overheden in het nauw op nrcnext.nl/links