De collectie was nog nooit zo uitnodigend

Tentoonstelling De Collectie Twee. Vernieuwde opstelling van de vaste collectie. Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam. Tot 2011. Di-zo 11-17 uur. www.boijmans.nl ****

Er ligt een dun laagje stof op de houten luit. Iemand heeft er zijn vingers doorheen gehaald en er letters in geschreven. Meestal glanzen de voorwerpen in stillevens en reflecteren ze het licht, maar Evaristo Baschenis, een Italiaanse schilder uit de zeventiende eeuw, schilderde er als demonstratie van zijn virtuositeit stof overheen. Het dof transparante waasje contrasteert met de bruine gloed van het hout op de plekken waar het stof weggehaald. Een iconografisch grapje is het ook, want de boodschap van ieder stilleven is tenslotte dat we stof zijn en tot stof zullen wederkeren.

Het stilleven van Baschen hangt in de zaal met Italiaanse Barok in de vernieuwde opstelling van de vaste collectie van Museum Boijmans van Beuningen. Deze collectie is van wereldniveau, met onder meer schilderkunst vanaf de Middeleeuwen tot en met het Surrealisme en een prentenkabinet dat ruim 80.000 werken bevat.

Niet eerder waren de kunstwerken in Boijmans zó uitnodigend tentoongesteld als nu. 150 tekeningen en prenten zijn gecombineerd met 400 schilderijen, 150 sculpturen en 700 gebruiksvoorwerpen, op twee verdiepingen van het oorspronkelijke museum van architect Van der Steur (1935). Om te voorkomen dat de tekeningen vervagen is het licht in de meeste zalen getemperd. De zorgvuldige inrichting van vormgever Mart Spruyt bevordert geconcentreerd kijken. Hij ontwierp ook vitrines die passen bij het oude gebouw.

De verschillende disciplines zijn niet samengebracht met het doel een verhaal te vertellen dat geïllustreerd wordt door kunstwerken, bijvoorbeeld over de Nederlandse geschiedenis. Door de gezamenlijke presentatie versterken de verschillende kunstwerken elkaar. Zoals in een klein kabinet met ‘Perspectiven’, waar kerkinterieurs van Emanuel de Witte en Pieter Saenredam te zien zijn bij een zeventiende-eeuwse Keulse buffetkast. De houten kast is ingelegd met perspectivische voorstellingen naar het voorbeeld van architectuurprenten, met pleinen en loggia’s. Het inlegwerk is bijzonder ingenieus, zoals de gemarmerde zuilen laten zien.

Schitterend is ook één van de eerste kabinetten met Italiaanse kunst uit de veertiende en vijftiende eeuw. Hier ligt in een vitrine een blad papier waarop een rechthoekig venster is getekend, met een balustrade waar een kleed overheen hangt. In het venster zien we drie portretten, en profil, van de doge van Venetië met zijn secretaris en een pauselijke gezant. De tekening, toegeschreven aan Gentile Bellini, is van een ongelofelijke verfijning en ook in compositorisch opzicht een meesterwerk. Aan de muur hangt een fresco met de heilige Elisabeth, van de hand van Spinello Aretino.

Tot de vele hoogtepunten van deze collectie behoort zeker het spectaculaire schilderij van Max Beckmann dat recent verworven is, een portret van de familie Lütjens (1944). Een ander hoogtepunt is een stilleven van James Ensor, krachtig en robuust geschilderd met stugge verfstreken, met een dode eend waarvan de nek loodrecht afhangt van een wit tafellaken.

Er is ook een Zweeds landschap (1922) van Man Ray, dat een voorstel tot aankoop is. Het is een knettergek, ongerijmd schilderijtje van een kunstenaar die, dat zie je, een enorme hekel had aan schilderen. Het is vol weerstand, met onbehouwen strepen en krassen in bruine en donkergroene modder en met iets wat er uitziet als knalroze fabrieken met lichtjes erop. De recalcitrantie maakt het tot een fascinerend schilderij.

De vorige opstelling, de eerste onder directeur Sjarel Ex, was niet echt geslaagd en zat vol met anekdotische flauwiteiten. Zoals landschappen gehangen met de horizonnen op één lijn, wat het moeilijk maakte om ze als afzonderlijke werken te zien. Ook nu nog is er zo’n wandje, en hier en daar is de vormgeving van de inrichting nog steeds te gewild. De pointe van een glazen kelk met een schilderij van Cornelis van Haarlem in een apart glazen hokje blijft onduidelijk. Maar verder werkt het overal goed, tot en met de kleuren van de muren.

Directeur Ex heeft het gebouw en de collectie in de vingers. Deze opstelling maakt Boijmans tot het museum van grootse allure dat het behoort te zijn. In de komende jaren kan je hier keer op keer naar teruggaan om steeds nieuwe dingen te ontdekken.