Het ontbrekende laddertje

Weet je iets van Wittgenstein dan snap je meteen het waarom van het piepkleine laddertje op zijn graf. Maarten Doorman en fotograaf Fredie Beckmans bezoeken graven van filosofen.

Graf van Ludwig Wittgenstein (1889-1951) in Cambridge. Foto Fredie Beckmans
Graf van Ludwig Wittgenstein (1889-1951) in Cambridge. Foto Fredie Beckmans Beckmans, Fredie

Sinds jaar en dag liggen er munten op het graf van Ludwig Wittgenstein. Meestal verstrooid, soms gerangschikt. Ooit gaf iemand ze de vorm van een vraagteken. Een foto op internet toont bovenaan de steen een piepklein laddertje. Weet je iets van Wittgenstein, dan snap je meteen waarom.

Het slaat op het beroemde einde van zijn hoofdwerk, de in decimaal genummerde zinnen opgestelde Tractatus. Wittgenstein probeert hierin uit te leggen wat zinvolle uitspraken zijn, en volgens hem blijft er niet veel over. Zelfs zijn eigen boek is nonsensical, als je het eenmaal begrepen hebt. Dan kan je het weggooien, schrijft hij in zin 6.54, zoals een ladder wanneer je boven bent.

Het laddertje is een schitterend eerbetoon: het vertelt ons dat je het graf en de overblijfselen van Wittgenstein niet meer nodig hebt zo gauw je je zijn inzichten hebt eigen gemaakt. Het werk telt en blijft.

Nu liggen er alleen een paar euro’s, halve ponden en kronen op de steen. En ernaast het karkas en de veren van een door een roofvogel opgevreten duif. Een duif? Niet alleen mensen, ook dieren dragen kennelijk hun steentje bij aan de subtiele eerbewijzen rond dit graf! Want de duif is net zo goed een Tractatus, die je weg kunt gooien als je hem op hebt – en boven bent.

Verder symboliseert een duif vrede, zoals de Tractatus een langdurige strijd onder filosofen had moeten beslechten over hoe taal naar de wereld verwijst. Maar Wittgensteins ongeduldige en nietsontziende scepsis ging zijn eigen boek daarna even heftig te lijf als de roofvogel de duif. Hij liet er weinig van heel.

Zijn postuum gepubliceerde Filosofische onderzoekingen zouden de filosofie definitief veranderen. Aan dit boek ging rusteloos zoeken met volhardende speurzin vooraf. En het lijkt alsof het legendarische charisma van Wittgenstein bij de sporadische bezoekers van zijn graf zowel de rusteloosheid als die speurzin provoceert.

Van ver kwam de grillige rockzangeres Patti Smith en legde het plectrum van haar gitaar op zijn steen. De letterhakker Eric Marland, die het belendende kerkje als atelier gebruikt, overhandigt een daar op het graf achtergelaten pocket van Mickey Spillane uit Wittgensteins sterfjaar: The Long Wait. Hij hield van detectives.

Wittgenstein stierf in het huis van zijn dokter en kreeg een katholieke begrafenis om in een hemel te komen waarin hij nooit had kunnen geloven.

Maarten Doorman