Sober weerwoord op de torenhoge verwachtingen

Nieuwsanalyse

Voor president Obama is er niet langer een principiële reden een groei van de overheid af te wijzen, bleek tijdens zijn inauguratie.

WASHINGTON - JANUARY 20: President Barack Obama shakes hugs president George W. Bush as vice-president Dick Cheney looks on during Obama's inauguration as the 44th President of the United States of America on the West Front of the Capitol January 20, 2009 in Washington, DC. Obama becomes the first African-American to be elected to the office of President in the history of the United States. Justin Sullivan/Getty Images/AFP == FOR NEWSPAPERS, INTERNET, TELCOS & TELEVISION USE ONLY ==
WASHINGTON - JANUARY 20: President Barack Obama shakes hugs president George W. Bush as vice-president Dick Cheney looks on during Obama's inauguration as the 44th President of the United States of America on the West Front of the Capitol January 20, 2009 in Washington, DC. Obama becomes the first African-American to be elected to the office of President in the history of the United States. Justin Sullivan/Getty Images/AFP == FOR NEWSPAPERS, INTERNET, TELCOS & TELEVISION USE ONLY == AFP

Het was voorbij middernacht (6 uur ’s ochtends in Nederland) toen Barack en Michelle Obama op hun laatste inauguratiebal dansten.

Nu treedt de eerste werkdag van de nieuwe president aan, en de vraag is wat de VS en de wereld te wachten staan. Er zijn aanwijzingen dat Obama spoedig bekendmaakt dat hij de terreurgevangenis op Guantánamo Bay wil sluiten, ook al zal de praktische uitvoering van die beslissing niet eenvoudig zijn.

Verder wijdt hij zich op zijn eerste werkdag aan het stimuleringsplan voor de economie, en treedt hij in overleg met de leiding van de krijgsmacht over zijn belofte Amerikaanse gevechtstroepen uit Irak „verantwoord’’ terug te trekken.

Dat zijn geen grote verrassingen, en het feit dat er na gisteren niet méér bekend is zegt veel over de inaugurele toespraak die de president gisteren besloot te houden.

Obama koos voor soberheid als impliciet weerwoord op de hoge verwachtingen van de miljoenen die naar Washington waren gekomen. Hij benadrukte dat hij het niet alleen kan. Ook dat werd met gejuich ontvangen door de miljoenen op de Mall, hoewel in het midden bleef wat de president precies van ze verwacht.

Het neemt niet weg dat Obama een paar opmerkingen maakte die de VS de komende jaren op een fundamenteel andere koers kunnen zetten. Van oudsher is de markt in het land de basis van alles, de plaats waar Amerikanen hun geloof in kapitalisme en vrijheid uitleven.

De bankencrisis leidde vorig najaar tot een ingrijpen door de overheid dat nog nooit eerder was vertoond. Bush zei dat het alleen gebeurde omdat een alternatief ontbrak. Het vertrouwen in de markt bleef onder hem intact.

Maar Obama gelooft niet langer dat de markt per definitie goed is. Niet alleen is beter toezicht op markten nodig. Er is onder Obama ook een mogelijkheid dat de overheid structureel kan groeien. „De vraag is vandaag niet of de overheid te groot of te klein is, maar of de overheid werkt”, zei hij. „Of [de overheid] families helpt een baan te vinden dan wel een fatsoenlijk inkomen te vinden, betaalbare zorg en een waardig pensioen.”

Het is een puur pragmatische benadering tegenover de marktideologie die sinds de komst van Ronald Reagan in 1981 in de VS regeerde. „Een land kan niet slagen als het alleen de rijken bevoordeelt”, zei de nieuwe president gisteren.

Het houdt de mogelijkheid in dat de Amerikaanse overheid onder zijn leiding structureel zal groeien. En hoewel dat door de erfenis van Bush’ torenhoge begrotingstekort al aannemelijk was, verleende Obama er gisteren ook de politieke legitimatie aan: als de overheid beter functioneert dan de markt, is het volgens hem goed dat de overheid groeit. Een geluid dat sinds Lyndon Johnson (1963-1969) niet meer gehoord is van een Amerikaanse president.

Obama erkende gisteren ook – een zeldzaamheid in de VS – dat het economisch verval en de twee moeizame oorlogen een mentale crisis hebben veroorzaakt. Het zelfvertrouwen van de bevolking staat onder druk. Obama noemde het „een zeurende angst dat Amerika’s verval onvermijdelijk is, en dat de volgende generatie zijn vooruitzichten moet bijstellen”.

Hoewel Obama’s prioriteit de komende maanden in het binnenland ligt – de economie – werd gisteren opnieuw duidelijk dat hij van plan is zijn land opnieuw aan de wereld voor te stellen. Hij maakte duidelijk dat hij verbeterde banden met de moslimwereld zoekt, en dat hij zich in de internationale arena niet meer in de eerste plaats baseert op de militaire macht van zijn land.

Het plan van zijn regering was aanvankelijk om al op de eerste dag diplomatieke initiatieven in het Midden-Oosten te nemen, ter voorbereiding op een toespraak die Obama zelf in de eerste honderd dagen in een moslimland (mogelijk Indonesië) wil houden. Maar dat voornemen lijkt te zijn doorkruist door een Republikeinse senator uit Texas, John Cornyn, die de stemming over de benoeming van Hillary Clinton ophoudt zolang er niet meer informatie vrijkomt over de zakelijke activiteiten van echtgenoot en oud-president Bill Clinton.

Obama kondigde gisteren niettemin aan dat de VS onder hem vooral veel zullen doen aan de promotie van Amerikaanse waarden. Mensenrechten worden niet meer uit „opportunistische” overwegingen buiten de orde geplaatst, zei Obama. Een afwijzing van de Oorlog tegen Terreur van zijn voorganger. Maar ook zal zijn regering goed gedrag nadrukkelijk belonen. „Amerika is een vriend van elke natie en elke man, vrouw of kind die een toekomst van vrede en waardigheid nastreeft”, aldus Obama.

Uiteraard ontbrak zijn grote thema – het bijeen brengen van het land – gisteren niet. Hij hekelde „de kinderlijke” aspecten van de Amerikaanse politiek. „Vandaag komen we bij elkaar omdat dit land heeft gekozen voor hoop boven angst, voor eenheid boven conflict”, zei de nieuwe president.

Het land wil volgens hem dat er een einde komt aan „onbetekenende grieven’’ en „valse beloften” die het politieke métier domineren. Aan het cultuurtje van „wederzijdse beschuldigingen” en blinde steun aan „uitgewoonde dogma’s”, zei de nieuwe president. „Onze politiek is er te lang door in een wurggreep gehouden.”

Een nieuw weblog over de president: nrc.nl/obama