Van nozem tot NIX

Jongeren zijn zich altijd te buiten gegaan aan drank, seks en relschoppen. Aandacht voor die eeuwige rotjeugd op tv.

Twee punkers eind jaren zeventig: no future! Foto Alex Levac
Twee punkers eind jaren zeventig: no future! Foto Alex Levac Levac, Alex

‘Na de oorlog was het dorp Harkema in Friesland, net als Oss in Brabant, een Sodom en Gomorra in de ogen van veel ouderen. Onderzoek had uitgewezen dat daar louter vechtersbazen en messentrekkers woonden.” Reinier van den Hout ging voor Andere Tijden terug naar het Friese dorp om zestig jaar later het waarheidsgehalte van deze bewering te staven. Aanleiding waren de ongerustheid van minister Rouvoet (Jeugd en gezin, CU) over de vermeende seksualisering van de samenleving en het plan voor een ‘waardencatalogus’ van minister Ter Horst (Binnenlandse zaken, PvdA). Alarmkreten over de jeugd zijn volgens Van den Hout niets nieuws.

„Eind jaren veertig gaf de bandeloze jeugd zich over aan Amerikaanse muziek en wild dansen”, zegt Van den Hout. „De vertrouwde sociale structuren stortten in elkaar, vonden de ouderen. En de jeugd moest weer terug naar vooroorlogse verbanden als de padvinderij en de aan de zuilen gelieerde jongerenverenigingen.”

Dat geluid zette in 1948 het toenmalige ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen aan tot het instellen van een onderzoek. Van den Hout: „Er werden enquêteurs naar tientallen dorpen en steden gestuurd met de vraag of ze daar ook last hadden van de zogenaamde ‘massajeugd’ of ‘asfaltjeugd’, die niets liever deed dan bij lantarenpalen rondhangen.”

Mede door een suggestieve vraagstelling en wereldvreemde onderzoekers verscheen in 1952 het alarmerend rapport Maatschappelijke verwildering der jeugd onder redactie van de Utrechtse pedagoog M. Langeveld. „Vooral op het platteland bleek grof geweld aan de orde van de dag te zijn”, vertelt Van den Hout ironisch. „Wanneer bijvoorbeeld een jongen verliefd werd op een meisje uit een naburig dorp, werd hij daar eerst in elkaar getremd, waarna het met bier werd afgekocht. Dan hoorde je er pas bij. Van dergelijke initiatieriten hadden de onderzoekers, keurige studenten pedagogie, geen weet. Zulke gebruiken pasten wel in de sfeer van die tijd.”

Gevolg van het rapport was, meent Van den Hout, de opkomst van het club- en buurthuiswerk, bedoeld om jongeren bezig te houden. Het begrip ‘hangjongere’ was geboren.

De tweede aflevering over de jeugd van tegenwoordig gaat over punkjongeren en de ‘generatie Nix’. „Onder het motto ‘no future’ zaten die in de jaren tachtig depressief en zonder idealen in een hoekje”, zegt Andere Tijden-eindredacteur Karin van den Born. ,,Uit een aflevering van het VPRO-programma Tijdverschijnselen met die jongeren sprak destijds doem en ellende, onder de dreiging van een atoomoorlog. Wij spoorden er een aantal op, en spraken opnieuw met ze over werk, relaties, zelfmoord en dergelijke. Met de meesten is het helemaal goed gekomen: een keurig bestaan, met een gezin, een baan en tevreden met het leven.”

„In de loop der eeuwen zijn jongeren zich altijd te buiten gegaan aan drank en seks, ledigheid en relschoppen”, zegt Van den Born. „Dat het een terugkerend fenomeen is, leert relativeren. De ophef over Marokkaanse jongeren bijvoorbeeld, die bij een 5 mei-herdenking tegen een bloemenkrans trapten, is niks nieuws. Dat deden Nederlandse jongen in de jaren vijftig óók al bij een dodenherdenking.”

De derde aflevering – over Provo – leunt op buitenlands filmmateriaal dat de redactie vond. Ook de Britse filmmaker Michael Apted, bekend van de documentaire vervolgserie Seven Up!, kwam naar het verschijnsel kijken. „Waar in Nederland in de berichtgeving het accent lag op de ludieke kant van Provo”, constateert Van den Born, „legde men in het buitenland de nadruk op het sociale aspect. Provo bekommerde zich volgens buitenlandse tv-ploegen vooral om het milieu. Dat was toen iets nieuws.”

Rouvoet en de zijnen zouden zich na het zien van dit project geen zorgen meer hoeven maken, betoogt Van den Born. „In het verleden was het altijd een kleine groep die het beeld bepaalde: nozems, provo’s, punkers, krakers. Die werden in de publiciteit uitvergroot. Dat geldt nu voor de ontspoorde Marokkaanse jongens en voor meisjes die bereid zouden zijn tot ‘breezerseks’. Kleine groepen bepalen het beeld van de jeugd van een tijdperk. Terwijl de overgrote meerderheid zich doorgaans gewoon gedraagt en braaf naar school gaat.”

De Eeuwige Jeugd van Tegenwoordig. Andere Tijden (NPS/VPRO). 22 januari: Verwilderde jeugd. 29 januari: No Future-jeugd. 5 februari: Provo door buitenlandse (journalisten-)ogen. Ned.2, 21.30-22.00u.

Geschiedenis Live! debat van Anno, NRC Handelsblad en Andere Tijden over de jeugd in heden en verleden. Gasten: André Rouvoet, minister van Jeugd en Gezin; Jan Blaauw, voormalig politiecommissaris; Dick Swaab, neurobioloog; Jan Hazekamp, jeugdonderzoeker; Ilias Elhadioui, onderzoeker Erasmus Universiteit. Presentatie: Hans Goedkoop. 23 januari, Arminiuskerk Rotterdam, 17.00-19.00u.

Vanaf vandaag twee weken op het digitale kanaal Geschiedenis TV: documentaires over nozems, pubers, Provo’s, punkers, generatie X, generatie NIX en hangjongeren.