Uitval uit een benauwde veste

Israël heeft het zionistische ideaal om een voortrekkersrol te spelen in het Midden-Oosten opgegeven, zegt politicoloog Ian Lustick. Dirk Vlasblom

De muur die Israël heeft gebouwd aan de grens met Palestijns gebied maakt het land tot een enclave in de regio. foto reuters A Palestinian man walks near the controversial Israeli barrier as he crosses the Qalandiya checkpoint outside the West Bank city of Ramallah September 5, 2008, on his way to the al-Aqsa mosque in Jerusalem on the first Friday of the Muslim holy month of Ramadan. REUTERS/Fadi Arouri (WEST BANK)
De muur die Israël heeft gebouwd aan de grens met Palestijns gebied maakt het land tot een enclave in de regio. foto reuters A Palestinian man walks near the controversial Israeli barrier as he crosses the Qalandiya checkpoint outside the West Bank city of Ramallah September 5, 2008, on his way to the al-Aqsa mosque in Jerusalem on the first Friday of the Muslim holy month of Ramadan. REUTERS/Fadi Arouri (WEST BANK) REUTERS

Het Israëlische leger dringt steeds dieper door in de Gazastrook. Deze week zijn reservisten ingezet en na de luchtaanvallen en de invasie over land is nu sprake van een ‘derde fase’: een stadsoorlog tegen Hamas. Bij gebrek aan betrouwbare verslaggeving te velde, geven Midden-Oosten-watchers zich over aan bespiegelingen over Israëls bedoelingen met de operatie Cast Lead (lood gieten). Wil het alleen de raketbeschietingen stoppen of wil het Hamas uitschakelen? Is er een strategisch doel dat opweegt tegen de hoge prijs aan burgerdoden?

Ian Lustick, een goed geïnformeerde Amerikaanse Midden-Oostendeskundige, ziet geen strategisch oogmerk achter de operatie en hij noemt het geweld ‘irrationeel’. “Het is wat de Fransen in Algerije een ratonnade (rattenjacht) noemden”, zegt hij per telefoon uit Philadelphia. “Een gewelddadige uitval om de vijand te straffen, genoegdoening te krijgen en hoogstens een tijdelijk tactisch resultaat te boeken. Ik verwacht dat Israël ophoudt met vechten kort voor de inauguratie van president Obama, en dat het, hoe het er op dat moment ook voorstaat, zal aankondigen dat het de doelstellingen van de operatie heeft gehaald.”

Lustick, hoogleraar politieke wetenschappen aan de universiteit van Pennsylvania, staat onder Midden-Oostenvorsers niet bekend als een partijganger. Sinds hij in 1976 promoveerde op een studie over de Arabische minderheid in Israël houdt hij zich bezig met de krachtmeting tussen Joden en Arabieren om het stuk grond dat Palestina heet. Hij beheerst Ivriet (modern Hebreeuws) en Arabisch.

Afgelopen najaar publiceerde Lustick in het tijdschrift Middle East Policy een artikel onder de opvallende titel ‘Abandoning the Iron Wall – Israel and “The Middle Eastern Muck”’. Die laatste kwalificatie is een parafrase van habotz haLevanoni, Ivriet voor ‘de Libanese drek’. Dat is de scheldnaam die Israëli na twee verloren oorlogen aan het noordelijke buurland gaven. Lusticks stelling luidt dat ‘Israëliërs intussen het hele Midden-Oosten zijn gaan zien zoals ze sinds de jaren tachtig aankijken tegen Libanon. Hoe meer ze zich inspannen, militair of diplomatiek, om het gebied te doorgronden of er vooruitgang te boeken, hoe dieper ze wegzakken in een moeras van onverzoenlijkheid.’

Toen de eerste zionisten aan het einde van de negentiende eeuw aankwamen in Palestina beseften zij dat de islamitische bewoners van het Midden-Oosten, en de Palestijnen in het bijzonder, alle reden hadden om de bouw van een Joods Nationaal Tehuis af te wijzen. Als oplossing bedacht de Russische zionist Vladimir Jabotinsky in 1923 de strategie van de IJzeren Muur. Die kwam neer op systematisch, maar beheerst gebruik van geweld om de Arabieren ervan te doordringen dat het Joodse tehuis een realiteit was, of ze dit nu een rechtvaardige zaak vonden of niet. Dit ‘pedagogische’ gebruik van geweld zou moslims en Arabieren ervan overtuigen dat de nieuwkomers niet te verslaan waren en dat een vergelijk met hen onontkoombaar was. Als dit besef eenmaal was doorgedrongen, schreef Jabotinsky, kon via onderhandelingen vrede worden gesloten, gebaseerd op realiteiten, niet op rechten.

“Deze strategie”, vertelt Lustick, “werkte van de jaren ’20 tot het einde van de twintigste eeuw. Uit allerlei aanwijzingen blijkt dat Israël aan het einde van de jaren negentig, en vooral na de tweede Palestijnse Intifada (2000), deze strategie heeft verlaten. Het zet geweld niet langer in als een rationeel middel ter ondersteuning van diplomatieke of politieke doeleinden, maar steeds vaker als afstraffing van de tegenstander en als psychologische uitlaatklep. De actie in Gaza past in dit beeld.”

Wat probeert Israël te bereiken met deze operatie?

“Verschillende dingen. Minister van Defensie Ehud Barak wil zijn politieke carrière redden. De militairen willen de geloofwaardigheid van hun afschrikkend vermogen vergroten na het fiasco in Libanon in 2006. Verder moet deze actie de mensen in het zuiden van Israël laten zien dat er iets gedaan wordt aan de beschietingen door Hamas, en Palestijnen moeten lijden als genoegdoening. Het is ook een poging te voorkomen dat Hamas krijgt wat het wil, namelijk stilzwijgende diplomatieke erkenning door Israël. Vrede komt hierdoor niet dichterbij. Daarvoor is een robuuste diplomatieke campagne nodig voor een sterke Palestijnse staat op de Westelijke Jordaanoever en in Gaza. En dat zie ik deze politici niet doen.”

Is zo’n diplomatieke doorbraak wel te verwachten gezien het handvest van Hamas, dat het bestaansrecht van een Joodse staat in het islamitische land Palestina ontkent?

“Twee dingen. Eén: ik geloof niet dat Hamas Israël zal accepteren als een Joodse staat. Ik geloof ook niet dat veel Arabische staten daar officieel mee zullen instemmen. De zionistische beweging heeft dat ook nooit geëist. De strategie van de IJzeren Muur behelsde geen Arabische erkenning van Israëls legitimiteit, alleen erkenning van realiteiten. Deel van de Israëlische breuk met het principe van de IJzeren Muur is de eis dat Hamas en alle Arabieren en moslims Israël moeten erkennen als een Joodse staat, met het attribuut ‘legitiem’.

“Aan het handvest van Hamas, met alle frasen die daarin staan, hecht ik evenveel belang als aan het beginselprogramma van de partij Likud, waarin staat dat ook de oostelijke oever van de Jordaan deel uitmaakte van het Land Israël, net als de westelijke oever. Zelfs Menachem Begin, die achter dit beginselprogramma stond, was bereid vrede te sluiten met Jordanië. Je kunt de vergelijking maken met de Koude Oorlog. Chroesjtsjov zei tegen het Westen: ‘Wij zullen jullie begraven.’ Toen zeiden de VS ook niet ‘O god, ze gaan ons begraven! We moeten hen vernietigen.’ Het was een vorm van competitieve co-existentie. En die hebben wij gewonnen. Welnu, dat is het soort relatie met Israël dat Hamas voor ogen staat. Misschien wil Israël die competitie niet aangaan, omdat het bang is dat het die niet zal winnen.”

Waarom heeft Israël gebroken met het principe van de IJzeren Muur?

“Het was een lang proces. In het Midden-Oosten zijn er extremisten en gematigden aan beide kanten. De extremisten zijn er in geslaagd om steeds opnieuw schikkingen te blokkeren waar de gematigden mee konden leven. Daardoor is de situatie gepolariseerd. Het Midden-Oosten is veranderd; het beweegt in de richting van de islam, weg van het nationalisme. En dat maakt het steeds moeilijker voor de gematigden in Israël zich een Midden-Oosten voor te stellen waarin ze willen leven, en dat kan leven mét Israël.”

Is Israël nog geïnteresseerd in een voortrekkersrol in de regio?

“Het is heel moeilijk ergens in Israël nog enthousiasme te ontdekken voor enigerlei vorm van integratie in het Midden-Oosten. Israël ziet zichzelf steeds meer als een Europese of westerse voorpost in een barbaars deel van de wereld, waar het eigenlijk niet wil zijn, maar waar het vastzit. Theodor Herzl (1860-1904, vader van het zionisme, DV) ging ervan uit dat de Joodse kolonisten een moderniserende voorhoede vormden en dat de rest van het Midden-Oosten zou volgen. Dat idee bestaat niet meer. Israël heeft eigenlijk nooit van ganser harte Midden-Oosters willen zijn. Wat nu gebeurt, is dat Israëliërs het idee opgeven dat het Midden-Oosten Europees kan worden. En omdat Israël bij Europa wil horen, wil het eigenlijk niet meer in het Midden-Oosten zijn.”

Lustick beschrijft in zijn artikel hoe steeds meer Israëliërs wegtrekken uit die delen van het land, zoals de Negev en Galilea, waar de meeste Arabieren wonen, en zich vestigen in de welvarende agglomeratie Tel Aviv. Tussen 1990 en 2005 arriveerden daar 100.000 Joden uit de periferie. De Arabischtalige omroep en Arabischtalige kranten leiden een kwijnend bestaan en hoewel Arabisch sinds de jaren tachtig een verplicht vak is, volgt maar 20 procent van de middelbare scholieren cursussen in die taal.

Is het zionisme dood?

“In zijn klassieke vorm, ja. Zionisme is een ideologie, en een ideologie is zowel een theorie als een imperatief tot handelen. De theorie waarop het zionisme is gebaseerd, was een briljante analyse van laat negentiende-eeuws, vroeg twintigste-eeuws Europa. De formules, de categorieën en gedragslijnen die het voortbracht, pasten bij die tijd, maar de omstandigheden zijn veranderd en die formules zijn verouderd. Het probleem was ooit dat veel Joden behoefte hadden aan een nationaal tehuis. Daarom moest Israël land ontginnen, opdat zij thuis konden komen. Nu willen er nauwelijks meer Joden naar Israël en is het land honderdduizenden niet-Joodse immigranten gaan toelaten. Zolang het maar geen Arabieren waren. Zo is 35 procent van de immigranten uit de voormalige Sovjet-Unie niet Joods, en dat strookt niet met het klassieke zionisme. Veel intellectuelen putten nu inspiratie uit een ander gedachtegoed. Zij zien hun land als vooruitgeschoven post in de wereldwijde ‘botsing der beschavingen’. Volgens hen bevindt Israël zich in de frontlinie, tegenover een vijand die niet alleen Israël, maar de westerse beschaving als geheel bedreigt.”

Hebben Israëliërs nog vertrouwen in de toekomst?

“Wat ze gemeen hebben, is hun gebrek aan geloof, vooral in een vreedzame toekomst. Het valt mensen steeds moeilijker om hun kinderen uit te leggen waarom ze moeten blijven. Om nog geloof in de toekomst te vinden, moet je heel ver naar links gaan. Bij de socialisten van Merets-Jachad bijvoorbeeld. Ik heb bewondering voor hun vasthoudendheid, maar in gesprekken blijken ze steeds gedeprimeerder, onzekerder ook of hun slogans over vrede en een evenwicht tussen gerechtigheid en veiligheid ooit werkelijkheid zullen worden. Dat zijn ook de kringen waaruit steeds meer emigranten voortkomen. Want daar is niet alleen denkkracht, maar ook geld. En je moet geld hebben om te kunnen vertrekken.”

Sinds de ineenstorting van het vredesproces van Oslo en de tweede Intifada is de emigratie van Joodse Israëliërs sterk toegenomen. In 2007 woonden 700.000 tot 1 miljoen Israëliërs in het buitenland. Van 1998 tot 2000 emigreerden 13.000 Israëliërs per jaar; in de vier jaar daarna 18.400. Volgens een enquête van 2007 overweegt een kwart van de Israëliërs het land te verlaten, onder wie bijna de helft van de jongeren.

Volgens Lustick staat Israël voor de keuze zich te verstaan met het Midden-Oosten en de eisen die het stelt – gerechtigheid, democratie en land – of eraan te ontsnappen.

Uw land krijgt een nieuwe president. Kan hij een doorbraak forceren?

“Ja. Door Israël voor het blok te zetten en duidelijk te maken dat als het ‘nee’ zegt tegen een reële twee-statenoplossing, dit in strijd is met het Amerikaanse nationale belang. Pas als de Verenigde Staten Israël niet langer inpakken in een verstikkende cocon die ‘steun’ heet, zullen Israëliërs beginnen te beseffen hoe precair hun situatie is. Pas dan zullen er leiders opstaan die kunnen zorgen voor een levensvatbaar twee-staten-arrangement. Dat is de enige hoop voor het land.”