Van die Calvijn kunnen jij en ik nog heel veel leren

Calvijn streed voor het individu en stimuleerde kennis en betrokkenheid.

De kerkhervormer is nog steeds actueel – zeker in deze crisistijd.

illustratie Leonie Bos
illustratie Leonie Bos Bos, Leonie

Het calvinisme verdient beter dan verheerlijkt of juist beschimpt te worden. We kunnen nuchter vaststellen dat het veel heeft bijgedragen aan de totstandkoming van politieke vrijheid, economische bloei en culturele ontwikkeling.

Onze politieke vrijheid hangt samen met Calvijns leer van de soevereiniteit van God. Calvijn pleegde een machtsgreep ten gunste van het individu, omdat volgens hem geen aards instituut als kerk, paus of overheid nog tussen de soevereine God en mens in mocht staan. De gevolgen hiervan waren revolutionair: calvinisten rechtvaardigden het recht van opstand tegen ontaard gezag, en regelden het recht op godsdienstvrijheid, waaruit later de andere burgerlijke vrijheden zijn voortgevloeid. Calvijns visie op een vrije kerk leidde mede tot de scheiding van kerk en staat.

Ook op het gebied van de economie droeg het theologisch uitgangspunt van Calvijn bij aan maatschappelijke omwentelingen. Calvijn stelde aardse arbeid en productie gelijk aan een roeping in dienst van God zelf. Hij zette een streep door het renteverbod, wat de weg vrijmaakte voor een moderne markteconomie. Maar Calvijns positieve houding tegenover economisch handelen ging ook gepaard met radicale sociale bewogenheid. Hij vond het ondenkbaar dat een rijke zich verrijkte terwijl hij om zich heen armoede zag. Daarom ging hij in zijn preken genadeloos tekeer tegen wuftheid en decadentie, want dat geld kon beter aan de armen worden besteed. Calvijns befaamde soberheid wortelt dus in streven naar sociale gerechtigheid.

Op het terrein van cultuur zie ik Calvijns bijdrage vooral in zijn inzet om mensen geletterd te maken en zijn openheid naar de wetenschap. Hij vond dat leken zelf de Bijbel moesten lezen. Dus openden de Geneefse calvinisten de eerste publieke basisscholen ter wereld, toegankelijk voor ieder kind. Wetenschappers moesten volgens Calvijn Gods majesteit in de schepping door onderzoek verheerlijken. Calvijn kon Copernicus’ inzicht dat de aarde om de zon draaide – en niet andersom – goed rijmen met zijn bijbeluitleg dat God zich in zijn spreken aan de mens aanpast.

Anno 2009 ligt voor mij de kracht van het calvinisme vooral hierin: het biedt samenhangende levensbeschouwelijke uitgangspunten, van waaruit een mens de vraagstukken van zijn tijd te lijf kan gaan. En daarin echt vernieuwend bezig kan zijn.

Het calvinisme is op twee punten van belang is voor de Nederlandse politiek van vandaag. Dat is allereerst het werken aan een betrokken samenleving. In het waarborgen van de individuele vrijheid heeft het calvinisme een zekere overeenkomst met het liberalisme. Anders echter dan in het liberalisme geeft het calvinisme aan deze vrijheid een gerichtheid mee. Het gaat niet alleen om vrijheid van, maar net zo goed om vrijheid tót – de verworven vrijheid moet niet worden aangewend voor het eigen belang, maar staat in het teken van de verantwoordelijkheid tegenover God en medemens. Je wendt je niet af onder het motto ‘dat is mijn probleem niet’, als je ziet dat het verkeerd gaat met een ander. Dat is geen betutteling of bemoeizucht, maar een uiting van verantwoordelijkheid en betrokkenheid.

Dit idee van een betrokken samenleving zie je ook in de calvinistische visie op de taak van de overheid. Die schept allereerst de randvoorwaarden voor de vrije ontwikkeling van individuen, gezinnen, kerken, scholen, bedrijven en andere verbanden. Die vrijheid is echter niet onbegrensd: wanneer die verbanden niet tot het dragen van verantwoordelijkheid in staat blijken, is er een reden om in te grijpen. Zie wat er is gebeurd met het overnemen van banken, zie het toezicht op islamitische scholen als zij een wettelijke grens overschrijden, zie het ingrijpen in gezinnen als ouders hun kind mishandelen of verwaarlozen. Dat kenmerkt een overheid die zich laat leiden door het motief van de publieke gerechtigheid en betrokken is op het welzijn van haar burgers.

Belangrijke kanttekening: het overheidsingrijpen zal zoveel mogelijk tijdelijk moeten zijn en gericht op het herstel van de eigen kracht en autoriteit (‘soevereiniteit’). We gaan die banken weer verkopen zodra het kan, we plaatsen een kind terug in het gezin als het veilig is.

De tweede reden waarom ik het calvinisme actueel vind, is dat de markteconomie een hernieuwde dragende moraal nodig heeft. De economische crisis waarin we ons bevinden, onderstreept dit. Er is samenhang tussen de financiële crisis met de milieucrisis, de klimaatcrisis, de voedselcrisis, de energiecrisis. Al deze crises vloeien voort uit keuzes en handelen van mensen en dat gegeven maakt dat wij worden geconfronteerd met vragen van culturele en morele aard. In onze westerse cultuur hebben we verleerd om maat te houden. Dan krijg je een cultuur van ongenoegen en onvrede.

Kortom: we leven – in de woorden van CDA-prominent Herman Wijffels – in meer dan één opzicht boven onze stand en nemen geen genoegen met de grenzen die in de werkelijkheid zijn gelegd. En, niet verwonderlijk voor wie Calvijn gelezen heeft, de slachtoffers zijn de armsten en meest kwetsbaren op onze planeet. Zo’n cultuur veroorzaakt dus onrecht en houdt het in stand.

Het calvinisme leert ons dat een gezonde economische ontwikkeling niet los verkrijgbaar is van een morele bedding. Moraal is op termijn profijtelijk. Dominee en koopman gaan hand in hand.

André Rouvoet (ChristenUnie) is minister voor Jeugd en Gezin.