Race van Studs Terkel

De inauguratie van Barack Obama was hem zo gegund: de schrijver Studs Terkel, die vier dagen voor de presidentsverkiezing overleed in Chicago, Obama’s thuisstad. Hij werd 96 jaar. Soms moet iemand doodgaan voor je hem echt ontdekt. Ik las hier in Washington Terkels necrologieën in de kranten en holde nog voor ik ze uit had ongeduldig naar mijn computer om Race uit 1992 te bestellen.

Studs Terkel: een mooie bonkige naam. Hij schreef oral history, een moeilijker genre dan het lijkt. Vaak komt oral history neer op het dooremmeren van oninteressante mensen over grote gebeurtenissen. Maar Studs Terkel noemde wat hij deed romantisch ‘guerilla journalistiek’. Hij interviewde onaanzienlijke mensen diepgaand over kleine gebeurtenissen. Die verhalen verbond hij met grote thema’s van Amerika: Ras. Werken. Oorlog. Crisis.

Race: How Blacks and Whites Think and Feel about the American Obsession, brengt zo, in 400 pagina’s aan interviews, in kaart hoe gewone mensen uit Chicago omgaan met huidskleur.

Racisme heeft een kronkelig karakter, dat je niet moet gaan samenvatten als je het juist wilt ontrafelen. Studs Terkel lezen vergt geduld. Er zijn veel zijsporen, die je ook doen beseffen hoe slecht er in veel journalistieke verhalen nog wordt geluisterd.

Hoe bewust waren zwarten en blanken zich precies van hun weerzin tegen het andere ras? Wie wil weten hoe Amerika naar de verkiezing van Obama groeide, moet Race lezen. Het strekt zich uit van de gesegregeerde jaren ’50 tot begin jaren ’90. Studs Terkel sprak burgerrechtenstrijders, arbeiders, politiemannen, dominees, studenten, vaders, moeders, kinderen. De meesten zijn somber, al zegt een staalwerker profetisch over racisme dat alle dingen die uitsterven, zich vlak voor het einde altijd nog even lijken te intensiveren.

Nu komt er dan een zwarte president, maar het pessimistische Race is daarmee niet achterhaald. Racisme verschuilt zich nog in Amerika, nu liefst in ogenschijnlijk onbetekenende voorvallen. Als een zwarte doktersassistente mij commandeert en me een half uur voor joker aan de balie laat staan, denk ik onwillekeurig: ‘Ja, jij ook je kans om de baas te spelen over een blanke.’ Studs Terkel krijgt op een dag van een zwarte buschauffeur te horen dat hij een dubbeltje te weinig betaalde. Zelfs de auteur van Race, die zeker weet van niet, ergert zich dan precies zoals ik. Hij gooit er bot een dubbeltje bij, want hij heeft de chauffeur wel door: ‘Het was zijn beurt – wat machtsvertoon, al was het klein van soort.’ Later vindt een beschaamde Studs Terkel het andere dubbeltje terug op de grond.

Obama wordt dinsdag president en dat is mooi. Maar er blijft nog gelegenheid genoeg om je te generen en daar eens over na te denken.

Margriet Oostveen