Paradijs voor profiteurs en smokkelaars

Eind vorig jaar grepen militairen de macht in het verpauperde Guinee.

Met de belofte de economie uit het slop te halen, kreeg de junta de steun van het volk.

Begrafenis van dictator Lansana Conté in de Guinese hoofdstad Conakry op 26 december 2008. Foto AFP Guinean soldiers escort the remains of late dictator Lansana Conte arriving at the stadium from the "Palais du Peuple" (people's palace) during his funeral ceremony in Conakry on December 26, 2008. Guinea paid its final respects today to late dictator Lansana Conte as the military junta that seized control in the wake of his death planned a charm offensive to gain international legitimacy. Supporters and even critics of the veteran strongman, who also took power in a coup and ruled for 24 years, were among thousands taking part in funeral ceremonies in Conakry. AFP PHOTO / SEYLLOU
Begrafenis van dictator Lansana Conté in de Guinese hoofdstad Conakry op 26 december 2008. Foto AFP Guinean soldiers escort the remains of late dictator Lansana Conte arriving at the stadium from the "Palais du Peuple" (people's palace) during his funeral ceremony in Conakry on December 26, 2008. Guinea paid its final respects today to late dictator Lansana Conte as the military junta that seized control in the wake of his death planned a charm offensive to gain international legitimacy. Supporters and even critics of the veteran strongman, who also took power in a coup and ruled for 24 years, were among thousands taking part in funeral ceremonies in Conakry. AFP PHOTO / SEYLLOU AFP

De zwarte markt heeft geen geheimen. Bij het Total benzinestation staat zo’n lange rij geparkeerd dat Mamadi (35) in de vierde versnelling naar het centrum rijdt. Tanken kan een dagtaak zijn in Conakry, de vervallen hoofdstad van Guinee. Na de brug van 8 November, waaraan dictator Sekou Touré in 1971 acht opposanten liet ophangen, stuurt hij zijn Toyota naar een stoep waar jongens in vale spijkerbroeken flessen benzine hebben uitgestald. „Hoeveel?” roept hij uit het raam. Het zit tegen: de prijs is weer eens omhoog gegaan. Verderop dan misschien. Bij een houten kraam in de buurt van de haven heeft hij meer geluk. Hier kost een liter benzine een euro.

Daarna moet er geld gewisseld worden. De hotels die een officiële wisselkoers berekenen kun je overslaan, zegt Mamadi. „Daar trappen alleen buitenlanders in.” Een handgebaar is voldoende om een geldwisselaar naar onze tafel in de patisserie te laten komen. Hij gaat meteen een plastic zak Guinese franken halen. Natellen van de muffe stapel kost tijd. Binnen wordt gepraat over de jonge legerkapitein die een dag na de dood van president Lansana Conté de macht greep. Dat was op 23 december: een staatsgreep als kerstcadeau.

Woensdag benoemde de militaire junta een nieuwe regering die orde op zaken moet stellen in het verpauperde land. Het is de vraag of dat gaat lukken. Guinee is een paradijs voor smokkelaars, profiteurs en speculanten. De staatskas is leeg, de economie is ondergronds gegaan. Rijke landen zijn niet langer bereid leningen te verstrekken. Het Internationaal Monetair Fonds zegde in 2003 de betrekkingen op. Guinee heeft een gigantische voorraad bauxiet in de bodem, de grondstof voor aluminium. Maar het is ook een van de meest corrupte landen ter wereld. Dat is althans de perceptie van buitenlandse zakenmensen, en van de gewone man. Zonder contacten en zonder smeergeld krijg je niets gedaan.

Bijna alle handel gaat buiten de fiscus om. De inflatie van 25 procent is een zegen voor rijstimporteurs die opzettelijk tekorten creëren. Diamanten, goud en tropisch hardhout gaan ongezien de grenzen over. Buurlanden als Ivoorkust worden overspoeld met Chinese brommers, cd-spelers en ventilatoren die belastingvrij de haven van Guinee uitrollen. De nieuwste handelswaar is de cocaïne die via aangrenzend Guinee-Bissau het land binnenkomt. Sinds 2006 arresteerde de politie 221 drugskoeriers die op een vlucht naar Europa wilden stappen. De meesten van hen waren Nigerianen. Een recordaantal in de regio, zegt het VN-bureau voor de bestrijding van drugs en criminaliteit, UNDOC. De zoon van Lansana Conté, een legerkapitein, vliegt af en aan naar Guinee-Bissau, volgens waarnemers een teken dat hij cocaïne smokkelt. Zeker is dat militairen bij de drugshandel betrokken zijn.

Belastingontduiking, geldverduistering en speculatie zijn normaal geworden, zegt Bakary Fofana van de Amerikaanse denktank IFES. Tijdens het gesprek in zijn kantoor valt de stroom drie keer uit. „Toen Lansana Conté in 1984 aan de macht kwam, heeft de handel zich pijlsnel kunnen ontwikkelen. Een nieuwe bourgeoisie ontstond, een klasse van rijke zakenmensen die een vermogen konden opbouwen door de belasting te omzeilen. Nu is de staat het toezicht op de informele sector volledig kwijt. Handelaren spelen onder één hoedje met hoge ambtenaren: ik geef jou geld, jij zorgt ervoor dat ik geen belasting hoef te betalen. Van de banken krijgen ze garanties en valuta waar ze helemaal geen recht op hebben, ook van de buitenlandse banken die hier gevestigd zijn. Niet alleen de staat is corrupt. De private sector is een essentieel onderdeel van het systeem.”

De economische wanorde is een politiek probleem. Ooit fabriceerde Guinee zijn eigen schoenen, sigaretten en medicijnen. Naar de buurlanden werden rijst en vruchten geëxporteerd. Onder de nationalist Sekou Touré moest Guinee zelfvoorzienend worden. Maar na een ruzie met Rusland en later met China droogde de hulp uit het buitenland op en raakten landbouw en industrie in verval. Touré’s opvolger Lansana Conté wist het tij niet te keren. Hij schafte het socialisme af, maar zorgde ervoor dat alleen vrienden en familie konden profiteren. Zijn strategie was verdeel en heers, 24 jaar lang: ministers en partijbonzen werden tegen elkaar uitgespeeld en militairen om de haverklap gepromoveerd of gedegradeerd. Wie nauwe banden met Conté had, kon rijk worden. Maar hij moest dat wel snel doen, voordat hij weer bij de president uit de gratie viel. Smash and grab, wordt dat genoemd.

De junta heeft zich van de steun van de bevolking verzekerd met de belofte de economie uit het slop te trekken. Te beginnen met de mijnbouw, de enige sector die wél geld in het laatje brengt. Naast bauxiet heeft Guinee een geschatte 2 miljard ton aan ijzererts in de bodem. De rijkdom aan natuurlijke grondstoffen staat in scherp contrast met de beroerde infrastructuur, de haveloze krotten in de buitenwijken van Conakry, het eeuwige gebrek aan stroom en drinkwater. De huidige overeenkomsten met reuzen als Alcoa (Canada), Rusal (Rusland) en de multinational Rio Tinto moeten worden herzien, vindt Moussa Dadis Camara, de nieuwe president.

Dat vindt ook Bakary Fofana van IFES. „Sinds het regime van Touré zijn de opbrengsten uit de mijnbouw gedaald van 500 à 600 miljoen dollar per jaar tot een schamele 200 miljoen dollar per jaar. En dat terwijl de productie verdrievoudigd is. Geen enkel mijnbouwcontract dat de afgelopen twintig jaar getekend is, werkt in ons voordeel. We weten heus wel dat dit soort bedrijven niet aan ontwikkelingshulp doen. Maar toen Rio Tinto hier kwam, heb ik ze gezegd: denk niet dat je zomaar even een contract kunt opstellen omdat deze regering overal haar handtekening onder zet. Vroeg of laat komt er een politieke omwenteling en wordt alles herzien. Je kon het zien aankomen.”