‘Op hoop van zegen’ is nu tijdloos noodlotsdrama

Theater Op hoop van zegen van Herman Heijermans, door Het Toneel Speelt. repetitie 'Op Hoop van Zegen' van Herman Heijermans door Het Toneel Speelt regie: Jaap Spijkers op de foto vlnr.: Guy Clemens (Geert) en Saskia Temmink (Jo) alle rechten voorbehouden bij gebruik naamsvermelding verplicht foto en auteursrecht fotograaf Deen van Meer Beroepsvereniging van fotografen GKÄ Oudezijds Voorburgwal 221 1012 EX Amsterdam tel.: 06.53617774 Postbank 3560388 email: deeninbeeld@wanadoo.nl
Theater Op hoop van zegen van Herman Heijermans, door Het Toneel Speelt. repetitie 'Op Hoop van Zegen' van Herman Heijermans door Het Toneel Speelt regie: Jaap Spijkers op de foto vlnr.: Guy Clemens (Geert) en Saskia Temmink (Jo) alle rechten voorbehouden bij gebruik naamsvermelding verplicht foto en auteursrecht fotograaf Deen van Meer Beroepsvereniging van fotografen GKÄ Oudezijds Voorburgwal 221 1012 EX Amsterdam tel.: 06.53617774 Postbank 3560388 email: deeninbeeld@wanadoo.nl Meer, Deen van der

Theater Op hoop van zegen van Herman Heijermans, door Het Toneel Speelt.

De hele toneelliteratuur geef ik voor alleen al het derde bedrijf van Op hoop van zegen: de vissersvrouwen die in een stormnacht bijeen zitten, bang voor het lot van hun mannen op zee. Drie oudere weduwen en twee jonge vrouwen die op dat moment weduwe worden, maar dat nog niet weten. Ze vertellen elkaar gruwelverhalen over verdronken mannen, die ze eigenlijk niet willen horen. Clementine, de redersdochter, zit erbij met haar schetsboek. Ze vindt de verhalen romantisch. Vissersvrouw Knier wijst haar terecht: „Ach juffrouw, het leven op zee is geen vertelsel – door ’n duimplankie zijn ze van de eeuwigheid gescheijen. De manne hebbe ’t hard en de vrouwe hebbe ’t hard.” Het publiek identificeert zich vooral met Clementine, de toeschouwer uit de middenklasse, die nooit iets heeft meegemaakt. Een ongemakkelijke identificatie, omdat Clementine onbedoeld wreed is in haar naïeve apenliefde voor de arbeiders, die ze in de steek laat als het erop aankomt.

Na Vondel wijdt toneelgezelschap Het Toneel Speelt zich aan Herman Heijermans. Woensdag ging diens beroemde toneelstuk Op hoop van zegen (1900) in première. Volgend seizoen volgen Ghetto (1893) en De Wijze Kater (1917). Alleen al voor het plan om Heijermans levend te houden, verdient het gezelschap lof. En dit is alvast een indrukwekkende bijdrage.

Vissers verdrinken veel minder vaak dan honderd jaar geleden, en verder zijn hun arbeidsomstandigheden ook veel beter. Toch blijft Op hoop van zegen een toneelstuk dat je meteen naar de strot grijpt: elf mannen die op een „drijvende doodskist” de zee op worden gestuurd, negen onderworpenen en twee opstandigen, met wie wij kunnen meeleven, maar die even hard verzuipen. De vrouwen zitten angstig thuis. En Kniertje, de vrouw die de vastklampende handen van haar bange zoontje lostrekt om ook hem aan de zee te offeren.

Regisseur Jaap Spijkers laat die socialistische strekking van Heijermans een beetje zitten. Spijkers legt de nadruk op het tijdloze noodlotsdrama dat ‘de Hoop’ ook is. Met een paar handige ingrepen in de tekst, ontstijgt Spijkers het folkloristische dat aan het stuk kleeft, en haalt hij het tijdloze naar boven. Dit zijn geen arme vissers in de klauwen van het Kapitaal. Dit zijn mensen in de klauwen van het noodlot. Opstandig zijn is in dat licht sympathiek, maar zinloos.

De toon van het spel is hard; dit zijn stevige helden, gehard uit lijfsbehoud. De scènes zijn precies en gestileerd gezet. Kniertje is geevolueerd van een huilerig besje naar een krachtige vrouw, die niet alleen slachtoffer is, maar ook dader. Marisa van Eyle maakt er een indrukwekkende rol van. Ook de andere rollen zijn sterk ingevuld. Een openbaring is Maarten Heijmans, net van school, in de rol van Barendje. Hij maakt een overgevoelige kunstenaar van de scheepsjongen, die beelden maakt van schuttershout. Niet van deze wereld, deze harde wereld.