Een Rus leeft niet volgens de wet

12 is een bewerking van meesterwerk Twelve Angry Men van Sidney Lumet.

Een rammelend, maar fascinerend rechtbankdrama.

Een weke televisiemanager, een trotse chirurg uit de Kaukasus, een racistische taxichauffeur, een corrupte begrafenisondernemer, een bedachtzame joodse professor; dat zijn vijf van de twaalf juryleden die zich in een koude gymzaal buigen over het lot van een Tsjetsjeense jongen die zijn adoptievader, een Russische majoor, zou hebben doodgestoken.

De Russische regisseur Nikita Michalkov keerde in 2007 na negen jaar als regisseur terug op het filmfestival van Venetië met 12. Hij liep de Gouden Leeuw net mis, maar kreeg als troostprijs een Leeuw voor zijn hele oeuvre.

12 is een bewerking van Twelve Angry Men, een meesterwerk van Sidney Lumet uit 1957. Lumet sloot de kijker 96 minuten op in een benauwde jurykamer, waar twaalf man een Mexicaanse jongen terloops tot de elektrische stoel dreigen te veroordelen. Tot een jurylid weigert ‘schuldig’ te stemmen. Het gaat om een mensenleven, ze zijn verplicht de zaak serieus te nemen. Waarna de zekerheid omslaat in groeiende twijfel.

Lumet zorgde voor beklemmende claustrofobie door de camera steeds lager te plaatsen en van lenzen met een dieper focus te voorzien, zodat de muren en het plafond op de kijker afkwamen.

Michalkov vermijdt wijselijk een letterlijke remake: hoewel het script synchroon loopt met het origineel, zijn vorm, ambitie en conclusie van 12 wezenlijk anders. Bij Michalkov delibereren de twaalf in een gymzaal en cirkelt de camera vrij rond de jurytafel: niks claustrofobie. De film is veel langer, wel tweeënhalf uur, de dialogen zijn niet puntig maar waaieren juist alle kanten op. Het gaat Michalkov ook niet om waarheidsvinding of principes van ‘redelijke twijfel’; hij wil iets over Rusland vertellen.

Ik had Nikita Michalkov graag zien falen: het valt me moeilijk zijn opgezwollen ego neutraal te benaderen. Michalkov is een enorm getalenteerd filmmaker met prachtwerken als Oblomov, Oci Ciorni, Urga en Burnt by the Sun op zijn resumé. Maar in de jaren negentig bekeerde hij zich tot het ronkende orthodoxe patriottisme dat onder Poetin staatsdoctrine werd. In 1998 zakte Michalkov door het ijs met het potsierlijke patriottenepos The Barber of Siberia. Er werd gefluisterd over een presidentskandidatuur, maar Michalkov besloot Poetins loyale filmtsaar te worden.

Zijn comeback 12 is een fascinerende, zij het rammelende film. Michalkov heeft rond de jurytafel twaalf Russische topacteurs verzameld: hun half fysieke conflicten en emotionele monologen zijn adembenemend. De symboliek is wel geforceerd: komt er een vogeltje binnen vliegen dan is de heilige geest onder ons.

Interessant genoeg maakt het weinig uit of het recht zegeviert. In Michalkovs orthodoxe visie is de wereld een tranendal van onrecht en uitbuiting en hebben alleen individuele gewetensvolle daden zin – los van, of zelfs tegen droge wetten, regels en procedures. Een formeel ‘niet schuldig’ helpt de Tsjetsjeense jongen dus niet: er moeten offers worden gebracht, risico’s genomen. Een jurylid vat het zo samen: „Een Rus zal nooit volgens de wet leven, dat verveelt hem. Er is niks persoonlijks aan de wet.”

Wie denkt dat het pikzwarte beeld van Rusland in 12 subversief is, begrijpt het niet: een speech van Poetin bevat meer zelfkritiek dan deze film. Het bezwaar tegen de visie van Michalkov is dat regels en wetten, checks and balances zinloos worden: alles draait immers om onze persoonlijke verhouding tot de medemens. Dan maakt het ook niets uit dat Rusland zijn experiment met de juryrechtspraak nu dreigt te beëindigen, waarmee 12 een historische film wordt. Straks heerst de aanklager weer als vanouds in de rechtzaal en moet je er als verdachte gewoon op vertrouwen dat hij een pure ziel heeft.

12. Regie: Nikita Michalkov. Met: Sergej Garmasj, Sergej Makovestski, Joeri Stojanov. * * *