De minst vuile handen strijden tegen corruptie

In Indonesië lijkt corruptie echt te worden aangepakt. Ook de naaste omgeving van de president wordt door de anticorruptie-commissie niet gespaard.

Niemand weet wat zich achter de schermen heeft afgespeeld. Heeft president Yudhoyono echt niet geprobeerd de schoonvader van zijn zoon buiten de gevangenis te houden? Was er een deal om de arrestatie uit te stellen tot de geboorte van het kleinkind van de verdachte – én van de president – in augustus?

Feit is dat de KPK, de Indonesische ‘commissie voor het uitroeien van corruptie’, eind november Aulia Pohan in de boeien sloeg, de vader van Yudhoyono’s schoondochter. Hij is een belangrijke verdachte in een groot corruptieschandaal waarin functionarissen van de centrale bank parlementariërs en anderen omkochten om voor hen belangrijke wetgeving door te duwen. En hij was de laatste aanwijzing dat niemand veilig lijkt voor de KPK, die vorig jaar ook al de voormalige baas van de centrale bank, parlementariërs, aanklagers en gouverneurs in de cel kreeg. Deze week werden nog drie ex-parlementsleden veroordeeld tot straffen van drie tot acht jaar.

De KPK is een onverwacht succes in de Indonesische strijd tegen corruptie. Het land staat consequent onderin corruptieranglijsten, door een hardnekkig stelsel van patronage en vriendjespolitiek. Hoewel oud-president Wahid al in 1999 de strijd aanbond met KKN – korupsi, kolusi (handjeklap), nepotisme – is sindsdien nauwelijks verbeterd. Maar zelfs kritische waarnemers als Transparancy International en Corruption Watch zijn nu onder de indruk van wat de KPK de laatste anderhalf jaar voor elkaar krijgt. Op de corruptieranglijst van de Wereldbank maakte Indonesië in 2007 een sprong vooruit: het land hoort niet meer bij de meest corrupte 25 procent. Ook op de ranglijst van gepercipieerde corruptie van Transparancy International haalde het land in 2007 de beste score sinds de reformasi tien jaar geleden.

De KPK werd in 2003 in het leven geroepen omdat de politie en het bureau van aanklagers zelf te corrupt zijn om corruptie aan te pakken. De commissie kreeg verregaande bevoegdheden in de opsporing, dezelfde als politie en aanklagers, en haar zaken komen voor in een speciale ‘corruptierechtbank’. Met hulp van buitenlandse opsporingsdiensten maakt ze gebruik van moderne technologie, zoals het tappen van mobiele telefoons. En dat heeft gezorgd voor een lawine aan spraakmakende arrestaties. Bovendien: alle zaken die de KPK naar de rechter heeft gebracht, hebben geleid tot een veroordeling.

Terwijl de voortekenen niet goed waren. De huidige voorzitter Antasari Azhar was zelf aanklager, en volgens velen niet schoner dan de rest. Adnan Topan Husodo van Indonesia Corruption Watch zegt: „Aanklagers gebruiken corruptiezaken als geldautomaat: ze chanteren de verdachte en laten de zaak vallen als er is betaald.” Maatschappelijke organisaties protesteerden tegen zijn benoeming. Maar doordat belangrijke beslissingen gezamenlijk worden genomen door het vijfkoppig bestuur, wordt de invloed van Azhar volgens Husodo geneutraliseerd.

Ook moest de commissie de rest van het personeel rekruteren bij de politie en het bureau van aanklagers. „Daar was het natuurlijk niet mogelijk om mensen te vinden die helemaal schoon waren”, zegt oud-bestuurder Erry Hardjapamekas. „Dus namen we maar de minst vuile, in de hoop dat die zouden ophouden met hun praktijken zodra ze waren aangenomen.” Dat lijkt aardig gelukt, dankzij een strenge ethische code, een variabele beloning én een drie keer zo hoog salaris als gewone politieagenten of aanklagers.

Natuurlijk is er ook kritiek. Waarnemers vonden aanvankelijk dat vrienden van de regering buiten schot bleven, dat de arrestatie van Pohan te lang op zich liet wachten. Corruption Watch heeft zelf nog bewijs aangedragen bij de KPK, om zijn arrestatie af te dwingen. Maar Mochammad Jasin, een van de vijf bestuurders van de KPK, bestrijdt dat de arrestatie is uitgesteld. „Vechten tegen corruptie is wat anders dan het koken van instant mie. We kunnen niet zomaar in drie maanden genoeg bewijs verzamelen.”

De positieve publiciteit voor de KPK helpt president Susilo Bambang Yudhoyono (SBY). De KPK werd ingesteld onder diens voorganger en opponente Megawati maar Indonesiërs zien de vele arrestaties als zijn verdienste. „SBY heeft er niets mee te maken”, zegt Jasin. „Maar hij heeft wel gezorgd voor een gunstig klimaat voor het bevechten van corruptie.”

Dat bleek het duidelijkst op de avond dat Aulia Pohan werd aangemerkt als verdachte. Yudhoyono legde op televisie uit dat hij daar verdrietig over was, maar zei ook dat hij zich niet kon mengen in het justitieel proces en het besluit respecteerde. „SBY begint hiermee een nieuwe traditie in Indonesië”, zegt Husodo van Corruption Watch. „Hij is de eerste president die niet ingrijpt in de rechtsgang.”

Sommigen vrezen daarom dat de KPK Yudhoyono nog meer nodig heeft dan andersom. Men is bang dat een andere president de anti-corruptiecommissie niet zo zal steunen als Yudhoyono, of zelfs zal ondermijnen. Megawati heeft door de slechte reputatie van haar echtgenoot lang niet zo’n integer imago. Zo kan een volgende president bijvoorbeeld het budget van 284 miljard roepia (19 miljoen euro) verkleinen, of zwakkere bestuurders benoemen.

Van het parlement hoeft de KPK ook geen steun te verwachten, aangezien zeven van haar leden dankzij de commissie vastzitten. Jasin vertelt dat de Kamer een voorstel voor een nieuw KPK-kantoor van 90 miljard roepia heeft afgewezen, om onduidelijke redenen. Terwijl de commissie dit jaar 410 miljard roepia aan ‘corruptiegelden’ terug naar de staatskas heeft gesluisd. „Misschien zijn ze bang voor de KPK”, zegt Jasin. „Dat we groter en machtiger zullen worden.” Het parlement moet nu een wet goedkeuren om te voorkomen dat de corruptierechtbank wordt ontbonden. Sommigen vrezen parlementaire vertraging.

Doel is dat de KPK overbodig wordt, en politie en justitie hun taak weer overnemen. Volgens oud-bestuurder Hardjapamekas doet justitie beter zijn best sinds het succes van de KPK. Hij verwacht dat de politie zal volgen. Ooit zal de KPK alleen nog aan voorlichting doen, zegt hij. , net zoals volgens hem met de anti-corruptiecommissie in Hongkong is gebeurd. Maar wanneer? „Hongkong was veertig jaar geleden nog een staat van bandieten. Misschien kunnen wij het in 12 tot 20 jaar.”