Mijnen zoeken met hulp van oude vijand

De integratie van landen op de Balkan is een van de uitdagingen voor de EU. Kroatië, nog getekend door het oorlogsgeweld, hoopt op snelle toetreding.

Beelden uit de tentoonstelling van fotograaf Dinko Neskusil: Punks bij het vervallen rangeerstation van Karlovac in 2008 (boven) en schoolkinderen bij hun verwoeste klasje aan het einde van de oorlog in 1995. Foto’s Dinko Neskusil
Beelden uit de tentoonstelling van fotograaf Dinko Neskusil: Punks bij het vervallen rangeerstation van Karlovac in 2008 (boven) en schoolkinderen bij hun verwoeste klasje aan het einde van de oorlog in 1995. Foto’s Dinko Neskusil Neskusil, Dinko

De risico’s die zijn vader nam gaat Igor Detelje liever uit de weg. „Pa liep zo een veld in om landmijnen op te sporen. Ik zit in dezelfde branche, maar ik doe het voorbereidende werk. Veilig vanachter mijn bureau.”

Op het kantoor van Cromac, de Kroatische mijnopruimingsdienst in de stad Karlovac, zit Igor Detelje gebogen over gedetailleerde landkaarten. De rood gearceerde stukken duiden op potentieel gevaar. „De Dalmatische kust is inmiddels veilig. Maar landinwaarts is er nog heel veel werk te doen.”

Sinds 2001 werkt Detelje bij de overheidsdienst die verantwoordelijk is voor het blootleggen van de erfenis van de oorlog in de jaren negentig: honderdduizenden landmijnen die nog verscholen liggen onder de grond. Na zijn economiestudie had een baan in het bedrijfsleven meer voor de hand gelegen, zegt hij. „Maar ik koos voor Cromac uit respect voor mijn vader, die als een van de eersten met dit werk begon.”

Vlak na de oorlog (1991-1995) ruimde Deteljes vader landmijnen op in de regio rond Petrinja, waar Kroaten en Serviërs fel hadden gevochten. „Hij stond naast een collega die op een PROM-1 stapte, een van de gevaarlijkste landmijnen. Iedereen in een straal van vijftig meter gaat eraan. Mijn vader was op slag dood.”

De integratie van de landen op de Balkan is, na de historische uitbreiding van de Europese Unie met tien uit het voormalige Oostblok, de nieuwe uitdaging voor de EU. De regio is getekend door recent oorlogsgeweld, corruptie en door slecht openbaar bestuur. Toch zijn de onderhandelingen over toetreding in volle gang, vooral met Kroatië dat ‘op schema ligt’, oordeelden begin december de EU-ministers van Buitenlandse Zaken. Het land moet wel nog schoon schip maken, eist de Europese Commissie. Hervormingen bij justitie en binnenlands bestuur en hardere aanpak van georganiseerde misdaad zijn voorwaarden.

Detelje en zijn collega’s richten zich op de problemen onder de grond. Bij ongelukken met landmijnen vielen in Kroatië na de oorlog 104 doden en raakten 115 mensen zwaargewond. „We hebben inmiddels zo’n 500.000 mijnen opgeruimd”, zegt Deteljes baas Damir Stojkovic, leider van het Cromac-team in Karlovac. „Maar er is nog altijd 970 vierkante kilometer aan verdacht terrein.” Tijdens de oorlog was hij zelf verantwoordelijk voor het plaatsen van antitankmijnen om de opmars van de Serviërs te stoppen. Stojkovic: „Het terugvinden van die locaties was voor mij een makkie. Maar om in kaart te brengen waar de Serviërs hun mijnen plaatsten is een ander verhaal.” Hij toont een mijnschema, met daarin gegevens over welke Servische soldaat waar en wanneer een mijn achterliet. Na de oorlog werden de schema’s aan Cromac bezorgd. „We werken met de Serviërs inmiddels samen, politiek gezien is er geen probleem. Maar je moet je telkens afvragen hoe betrouwbaar die documentatie is. Hoeveel had de soldaat die zijn schema invulde die dag toevallig gedronken?”

In een restaurant aan de oever van de Kupa, een van de vier rivieren die in Karlovac samenkomen, bladert Dinko Neskusil door zijn archief dat hij als fotograaf tijdens de oorlog aanlegde. „Daar begint de Balkan”, zegt hij met een grijns, wijzend naar de overkant. Hij is trots op het Habsburgse verleden van zijn stad die in 1579 als Karlstadt werd gesticht door de Oostenrijkse aartshertog Karel II. De stad diende destijds als fort in de Vojna Krajina, het ‘cordon sanitaire’ dat de Ottomanen uit Europa moest houden. Neskusil: „Ruim vier eeuwen later was het weer raak en moest Karlovac opnieuw de vijand, ditmaal de Servische, tegenhouden. Het is ons gelukt, maar we hebben een enorme prijs betaald. De oorlog woedt hier nog in ieders hoofd.”

De foto’s die hij maakte aan het front bundelde hij onlangs in een fotoboek. „Deze soldaten waren mijn klasgenootjes”, wijst hij op een foto van vijf jongens die zich in 1991 als vrijwilligers in de oorlog stortten. „Eén is dood, twee zijn nog altijd vermist en twee raakten zwaargewond door landmijnen.”

Het laatste dodelijke slachtoffer van een landmijn viel drie maanden geleden, in de buurt van Karlovac. „Een werknemer van een commerciële mijnopruimingsdienst maakte een misstap”, zegt Igor Detelje van Cromac. „Het is gevaarlijk, maar ook zeer lucratief werk.” Zodra Cromac na onderzoek een nieuw gebied als ‘verdacht’ heeft bestempeld wordt een openbare aanbesteding gestart. Detelje: „In Kroatië zijn ruim dertig mijnruimbedrijven actief. Het is big business.”

Een verdacht terrein dat Cromac afzet met waarschuwingsborden werkt „helaas als een magneet op kinderen”, zegt Detelje. „Verboden is spannend. Tijdens lezingen op scholen vertel ik daarom wat er met mijn vader is gebeurd. Dan schrikken ze zich rot.”

Aan het einde van de oorlog, in 1995, keerden de kansen voor het Kroatische leger dat vervolgens, onder aanvoering van generaal Ante Gotovina, honderdduizenden Servische Kroaten uit de grensstreek Krajina verdreef. Gotovina is inmiddels als verdachte van oorlogsmisdaden uitgeleverd aan het Joegoslavië-tribunaal. En Kroatië werkt, onder druk van de EU, in toenemende mate mee aan een terugkeerbeleid voor de Krajina-Serviërs.

Voor Cromac zijn de ‘terugkeerders’ van groot belang, zegt Detelje. „Ze weten vaak heel nauwkeurig waar Servische soldaten destijds hun mijnen legden. Ze bellen ons gouden tips door. Het is ook in hún belang. Zij willen net als wij een nieuw leven beginnen op grond waar hun kinderen veilig kunnen spelen.”

Wat zijn de voorwaarden voor EU-toetreding? Kijk op nrc.nl/uitbreiding