De bouwstoffen van een door en door paranoïde tiran

Heidi Holland: Dinner with Mugabe. Penguin, 250 blz. € 28,40
Heidi Holland: Dinner with Mugabe. Penguin, 250 blz. € 28,40

Heidi Holland: Dinner with Mugabe. Penguin, 250 blz. € 28,40

Kun je als dictator geboren worden en over welke eigenschappen moet je dan beschikken? Oftewel: hoe ziet de man achter het monster eruit? Dit zijn vragen die Heidi Holland in Dinner with Mugabe bezighouden – een biografie van Robert Mugabe die nog voor de laatste verkiezingen en de cholera-uitbraken verscheen. Als er een tirannengen bestaat, en daar is Holland bij Mugabe van overtuigd, dan wordt dat gevoed door een combinatie van de achterdocht van de buitenstaander, het gevoel uitverkoren te zijn en iets te vaak in het leven in de steek gelaten te zijn. Holland inventariseert die gevoelens en gebeurtenissen in interviews met mensen die op verschillende manieren een rol speelden in Mugabes leven – zoals diens voorganger Ian Smith. Intelligentie en teruggetrokkenheid zijn al vroeg aanwezig, de ellende volgt niet veel later: een oudere, talentvolle broer overlijdt, vader vertrekt, moeder is depressief en houdt zich staande dankzij het volle besef dat haar tienjarige Robert een uitverkorene is. Mugabe trouwt met een Ghanese vrouw, waardoor zijn buitenstaanderschap geaccentueerd wordt. Hun zoon overlijdt op driejarige leeftijd; Mugabe is niet bij de begrafenis omdat hij gevangen zit. Dat hij later leider wordt van het nieuwe onafhankelijke land, heeft hij volgens Holland meer aan zijn welbespraaktheid te danken dan aan een breed gedeeld enthousiasme van het volk voor de man zelf. Zijn vrouw Grace weet zijn menselijke kant boven te halen. Maar wanneer zij overlijdt wordt hij extremer. En als de Blair-regering Mugabe afwijst, en zegt financieel niet verantwoordelijk te zijn voor een koloniaal verleden, komt dat hard aan bij de man die zich gevormd weet door de Britten. Ook steunen de witte boeren inmiddels openlijk de oppositiepartij.

Dat alles leidde tot een paranoia die volgens Holland te vergelijken is met die van een mishandeld kind dat later zelf zijn kinderen mishandelt. Je haalt dan het hardst uit naar de mensen die dichtbij je staan. ‘Hitler geloofde dat zijn grootvader joods was, terwijl er indicaties zijn dat Mugabe zichzelf eerder als Brits zag dan als een Afrikaan’. Maar ook zijn reputatie als Afrikaan wordt steeds slechter. Woedend is Mugabe wanneer in 1997 een medestrijder met het verhaal komt dat hij en Mugabe in 1975 de zware vlucht maken naar Mozambique. Leeuwengebrul achtervolgt de mannen, alleen Mugabe hoort de leeuw niet. Niet uit onverstoorbaarheid, maar domweg omdat het gebrul alleen te horen was door degenen die de zegen van hun voorouders hadden, aldus de anekdote.

De interviews met mensen uit Mugabes omgeving worden afgesloten met een gesprek met de tiran zelf, die zich voor alles weet te verantwoorden of alles ontkent, zoals hij laatst nog deed met de cholera-epidemie. De massaslachting op de Ndebele-bevolking begin jaren tachtig was een guerrillaoorlog, de landonteigening was een politieke daad van verzet tegen de Britten die hun afspraken niet waren nagekomen. Spijt heeft Mugabe nergens van. „Welk land op het Afrikaanse continent, met uitzondering van Zuid-Afrika, doet het beter dan Zimbabwe? Er is wat voedseltekort, maar we zijn volledig onafhankelijk, hebben donaties niet nodig, hebben een eigen infrastructuur en mijnen. Let maar op, binnen twee jaar gaat het Zimbabwe economisch voor de wind.” Hij gelooft het zelf, concludeert Holland en dat is voor een belangrijk deel omdat niemand hem durft te informeren over wat er daadwerkelijk gaande is, er waren nauwelijks demonstraties, de bewoners leken murw. Mugabe is volgens Holland dan ook niet zozeer gestoord, hij is iemand die in een wereld leeft die voor en door een krankzinnige in elkaar is gezet. Het resultaat is een paranoïde man, die autistisch is (geworden) omdat hij nooit heeft geleerd op iemand te kunnen vertrouwen, het belang van vriendschappen nooit heeft ervaren en die door zijn omgeving wereldvreemd is gemaakt. Geen mens komt er tussen, maar een ziekte misschien wel: voor het eerst sinds tijden is er – nu het aantal choleradoden de duizend nadert – weer zichtbare onvrede in Zimbabwe.