Veiligheid zonder Verenigde Staten

Het is merkwaardig hoe een uit zijn verband gerukt zinsdeel een verkeerd eigen leven kan gaan leiden. Sommigen hebben gemeend een recent artikel van Karel van Wolferen en mijzelf in deze krant te moeten lezen als een voorstel voor Europa om met Rusland en/of China een militair verbond te beginnen, en daarmee de VS de rug toe te keren.

Dit stond er: „Een initiatief om de NAVO af te schaffen zou een welkom teken van durf, vredelievendheid en strategisch verstand voor de wereld zijn. Het alternatief om Rusland nauwer te betrekken bij het voortbestaan van het bondgenootschap is voorlopig mislukt. Maar er zou een nieuw begin mee kunnen worden gemaakt als opstap naar een Euro-Aziatische veiligheidsorganisatie in een nieuwe stijl.”

Noch uit de woordkeuze noch uit de argumentatie die leidde tot onze opmerking, noch uit wat wij gezamenlijk en ieder voor zich tot dusver publiceerden, valt te herleiden dat wij iets op het oog hadden wat tegen potentiële vijanden gericht zou zijn.

Een instituut waarin de collectieve veiligheid in de Atlantische en Europese wereld tot uitdrukking kan komen, hoeft niet eens aan wapens te denken, anders dan om ze geleidelijk op te ruimen – wat met het blijvend gevaar van onvolledig gecontroleerde kernarsenalen hoognodig is. De behoefte aan zo’n instituut werd al tijdens de Koude Oorlog besproken en in daden omgezet. Het ontwikkelde zich tot de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE). De leiders daarvan kwamen zojuist, vorige week, in Helsinki bijeen.

Het was geen toeval dat tijdens die conferentie de draad van de dialoog met Rusland weer werd opgenomen. Die was afgebroken door de augustusoorlog in Georgië, en de westerse reactie daarop als zouden de Russen die oorlog begonnen zijn. Op grond van een verhaspelde werkelijkheid gevormd oordeel had het zogenaamde westerse bondgenootschap de dialoog opgeschort. Daaraan is nu in OVSE-verband een einde gemaakt, dus komt het goed uit dat zoiets bestaat.

Waarom dan die veiligheidsorganisatie nieuwe stijl? In de eerste plaats is de OVSE een club die de tekenen draagt van de Koude Oorlog waarin zij is geboren. Bemoeienis met de stand van zaken op het terrein van burgerrechten, media en bestuur in de aangesloten landen staat hoog in haar vaandel. Dat Rusland op dat terrein een andere geschiedenis heeft en met andere problemen wordt geconfronteerd, laat zich raden. Maar in een tijd waarin de Russen bezig zijn zich te verheffen uit de chaos van een economische ramp die ontstond na de ineenstorting van de Sovjet-Unie, draagt die bemoeienis bij aan wederzijds ongenoegen. Rusland voelt zich op de vingers gekeken, de democratieën gaat het allemaal niet snel genoeg.

Als de OVSE de beslissende ontmoetingsplaats was, dan zou veel van het ongenoegen hanteerbaar zijn. Maar de NAVO heeft de OVSE meer en meer in de schaduw geplaatst. Zij beweert weliswaar ook voor de collectieve veiligheid op te komen, maar staat onder de verdenking allereerst uitbreiding van haar eigen invloedsfeer na te streven. En dat – kan het ook anders? – ten koste van Rusland. Gestaag voortgaande uitbreiding van het aantal lidstaten in wat altijd de Russische invloedsfeer is geweest, draagt explosief materiaal aan waaruit een conflict als dat met Georgië kon ontstaan – een conflict dat gezien mag worden als de ernstigste bedreiging van de collectieve veiligheid sinds het einde van de Koude Oorlog.

Naast de evenwicht verstorende rol van de NAVO zijn er de handelingen van de sterkste Atlantische bondgenoot. Niet alleen beëindigden de VS eenzijdig het verdrag dat antiraketraketten verbood, maar zij gingen er daarenboven toe over juist dat soort raketten in vooruitgeschoven posities in Europa te plaatsen.

In de afgelopen acht jaar heeft Amerika, ook al is het dan lid van de OVSE, zich eerder ontwikkeld tot een risico dan een waarborg voor de collectieve veiligheid in Europa. Die trieste geschiedenis moet mede bepalend zijn voor wat een onafhankelijk Europees veiligheidsbeleid moet worden. Europa heeft na deze Amerikaanse krachttoeren alle reden zich op de eigen toekomst te bezinnen. Die toekomst behoeft Amerika natuurlijk niet uit te sluiten, maar zijn deelname aan die toekomst zal niet meer vanzelfsprekend en onvoorwaardelijk zijn.

Collectieve veiligheid gaat niet gepaard met wapengekletter. Het dient te staan voor wederzijds respect en zelfbeheersing bij de bespreking van meningsverschillen.

Dit is mijn laatste bijdrage in de rubriek De Toestand. Ik was erbij toen NRC Handelsblad ontstond, en daarvoor heb ik jaren geschreven voor het Algemeen Handelsblad. Dat zijn ontelbare woorden geweest, vooral over de internationale politiek die mijn liefde heeft. Maar door inkrimping van de opiniepagina’s heeft de redactie er geen plaats meer voor. Ik wil deze gelegenheid aangrijpen om vele redactieleden met wie ik over de jaren heb samengewerkt, te bedanken voor de zorg die zij aan een en ander hebben gegeven. Ook veel dank aan de lezers voor hun kritiek of bijval.

Wilt u reageren? Dat kan op nrc.nl/sampiemon