Op bezoek in het kunstpaleis van de modekoning

De Franse modeontwerper Yves Saint Laurent, die in juni overleed, was een gepassioneerd kunstverzamelaar. Zijn partner Pierre Bergé laat de collectie veilen. Dirk Limburg mocht rondkijken in het kunstpaleis van de modekoning.

De grote salon in het appartement van Yves Saint Laurent. Links op een ezel een doek van Francisco Goya, dat aan het Louvre wordt geschonken. Aan de wand links een doek van Giorgio de Chirico. Daarnaast twee doeken van Fernand Léger.
De grote salon in het appartement van Yves Saint Laurent. Links op een ezel een doek van Francisco Goya, dat aan het Louvre wordt geschonken. Aan de wand links een doek van Giorgio de Chirico. Daarnaast twee doeken van Fernand Léger. Christie's

Een half jaar na zijn dood is het huis van Yves Saint Laurent nog vrijwel intact. Zelfs Moujik IV, de Franse buldog waar de modeontwerper zo dol op was, zit nog naast de voordeur. Het hondje kijkt wat verdrietig naar het bezoek, zijn linkervoorpoot in het verband.

In de rue de Babylone, in het 7de arrondissement van Parijs, zijn we eerst de poort van een stadspaleis doorgegaan, langs de conciërgewoning en over de binnenplaats. Een statige gang met bloedrood geverfde muren, een gouden plafond en een Romeinse mannentorso met een paar prominente ballen geeft toegang tot een groot appartement met een onwaarschijnlijke collectie kunst. Want niet alleen als modeontwerper hoorde Yves Saint Laurent tot de grootsten van de twintigste eeuw, ook als kunstverzamelaar blijkt hij vrijwel ongeëvenaard.

Lees meer over YSL-veiling: De kijkdag in februari 2009 in het Grand Palais: Een museum dat maar voor één weekeinde bestaat; Bekijk de fotoserie over de veiling; Het resultaat van de eerste veilingdag, 22 februari 2009:Na één dag al de veiling van de eeuw; Het resultaat van de tweede veilingdag: Opbrengst veiling YSL al 300 miljoen; Over de hoge opbrengt van Saint Laurents kuipstoeltje van Eileen Gray: Verbazing over de stoel van 22 miljoen; En het bericht na het slot van het veiling: Eindresultaat veiling YSL 373,9 miljoen

Begin volgend jaar wordt de collectie door Christie’s geveild. Lionel Gosset, coördinator bij het veilinghuis, zegt in zijn lange carrière nog nooit iemand te hebben ontmoet die verzamelde zoals Saint Laurent, zelfs niet in de beste Parijse kringen. Zijn collectie, zegt Gosset, bouwt voort op de brede verzamelstijl van de burggraaf en burggravin van Noailles. Die kunstminnende aristocraten mengden vanaf de jaren twintig in hun interieur antiek met oude, moderne en etnische kunst. ‘Saint Laurent en zijn partner Pierre Bergé voegden daar een bijzondere combinatie van smaak en persoonlijkheid aan toe’, zegt Gosset.

de bibliotheek met onder meer twee doeken van Piet Mondriaan. Christie’s

De collectie die Saint Laurent en Bergé in de dertig jaar dat ze samen waren bijeenbrachten, heeft een geschatte waarde tussen de 200 en 300 miljoen euro. Hun kunstbezit is zo bijzonder dat het voor de veiling op diverse plekken wordt geëxposeerd, vorige maand in New York en vanaf eind januari in Londen en Brussel. Vanaf 21 februari is de verzameling te zien in het Parijse Grand Palais, waar het vanaf de 23ste op een driedaagse veiling wordt verkocht. Zevenhonderd voorwerpen zullen worden aangeboden, waaronder honderd schilderijen. De opbrengst gaat grotendeels naar aidsonderzoek.

Salon

Voorbij de buldog, aan het einde van de rode gang, is een salon. Het is een vier meter hoge, acht meter diepe en vijftien meter brede ruimte met vijf ramen met uitzicht op de binnentuin. Wat daar aan kunst staat is overrompelend. Het schilderij op een ezel rechts is nog te bevatten: een portret van een jongen met een hondje aan zijn voeten. ‘Dat is een Goya. Die wordt geschonken aan het Louvre’, zegt Capucine Milliot, pr-vrouw bij Christie’s, op zakelijke toon.

Milliot wijst naar de muren en laat nog wat namen vallen. Maar ik kan mijn ogen niet lostrekken van de salontafel voor de open haard. Nog geen plekje voor een glas wijn is er tussen de barokke bronzen beeldjes van mannen en leeuwen, de vaasjes, zilveren bekers, kandelaars, potjes, lampjes en etnische kunstwerkjes. Overal is wel iets om je oog over te laten glijden en zo is het in de hele salon. Een overdaad alsof het Rijksmuseum, het Stedelijk en het Van Gogh hun topstukken in één kamer hebben gepropt.

‘Dat stoeltje is ontworpen door Eileen Gray.’ Milliot wijst midden in de kamer naar een kuipfauteuil in art-decostijl, een stoel als een ontluikende tulp. Het veilinghuis taxeert hem op 2,5 tot 3,5 miljoen euro. Het dressoir van Gray elders in het appartement is nog veel meer waard.

‘Dit is het eerste wat Yves Saint Laurent en Pierre Bergé samen kochten’, zegt Milliot bij een 1,75 meter hoog vogelbeeld uit Ivoorkust, terwijl uit een kamer naast de salon een lichtflits en een knal komen. In de muzieksalon wordt gefotografeerd voor de catalogus, blijkt even later.

de salon met links een door Eileen Gray ontworpen kuipstoel (verwachte opbrengst 2,5 tot 3,5 miljoen euro). Christie’s

Als de visuele overdaad eindelijk wat begint te wennen, komen de individuele kunstwerken tevoorschijn. Volgens Milliot staat het meeste nog precies zoals Yves Saint Laurent het bij zijn dood op 1 juni achterliet. (Hoewel het paar altijd nauw contact hield, woonde Bergé sinds eind jaren tachtig elders in Parijs.) Alleen zijn hier en daar wat kunstwerken van de muur gehaald. Bijvoorbeeld een van de twee schilderijen van Fernand Léger. En het houten beeld Madame L.R. van Brancusi (waarde 15 tot 20 miljoen euro) is volgens Milliot bij de restaurateur. ‘Daar hing een Matisse’, zegt de pr-vrouw. ‘Hij staat nu even in de slaapkamer, zullen we gaan kijken?’

We lopen door de muzieksalon, waar een fototoestel met een grote flitser op een statief staat voor een lege schildersezel. Aan de muren hangen rondom spiegels met bronzen lijsten in de stijl van de Parijse metro-ingangen. We gaan via de rode gang en een zijgang, tot we in de slaapkamer staan. De Matisse, Les coucous, tapis bleu et rose uit 1911, een prachtige vaas met gele bloemen op een gestileerd tafelkleed, leunt tegen een kast bij het bed. ‘In dat bed is hij gestorven’, zegt Milliot. Moujik IV, de Franse buldog, is ons achterna gelopen en gaat tegen mijn benen staan.

Minotaurus

Op de benedenverdieping is de bibliotheek, een zaal die ongeveer even groot is als de salon. Er zijn deuren die naar een terras en een tuin leiden. Centraal in de tuin tussen twee ronde stenen banken staat een Minotaurus: een gespierd mannenlijf tot de dijen en met de kop van een stier.

In de bibliotheek bedekken ingebouwde boekenkasten twee wanden. Centraal staan comfortabele, moderne banken, maar alles valt in het niet bij wat op tafel voor me ligt: een omgekeerd schilderij met een vergeeld etiket: ‘Piet Mondrian, 1920.’ Anika Guntrum, directeur impressionistische en moderne kunst bij Christie’s, pakt het schilderij voorzichtig bij de lijst en draait het om.

Niets is springeriger dan een Mondriaan. Als je erop afloopt verandert het schilderij voortdurend en met de neus erop is het alsof de schilder via zijn verfstreken met je praat. Guntrum heeft het schilderij al eerder bestudeerd, maar weer raakt het haar hoe omzichtig Mondriaan de juiste plaats voor zijn lijnen en vlakken zocht. Soms gaan de lijnen juist wel en dan weer niet tot de rand van het doek.

Guntrum legt het schilderij terug op zijn buik. Een medewerker in een stofjas komt aanlopen met een ander werkje dat net gefotografeerd is en legt het voorzichtig op de Mondriaan. Een landschapje van Rousseau le Douanier. Geen alledaagse handeling, geeft hij toe: een Rousseau op een Mondriaan leggen.

Verderop in de bibliotheek staat nog een Mondriaan, een doek uit 1915 dat nog veel zoekender is. Dit schilderij lijkt een beetje op het bekende Pier en Oceaan van een jaar eerder: lichte en donkerder grijzen, omkaderd met zwart. ‘Je kunt zien dat hij lang heeft gezocht naar de compositie’, zegt Guntrum.

Door de verf heen schemert inderdaad het patroon van een ander schilderij. Dat deed Mondriaan vaak in die tijd, over zijn oude werk heen schilderen. Hij was arm en het was oorlog, zegt Guntrum. Vertederd wijst ze naar een lijntje op het doek, dat veel zachter is aangezet. Het brengt je heel dicht bij de kunstenaar in zijn atelier in 1915.

‘Ik ken niemand met een vergelijkbare verzameling’, zegt Guntrum, als we bij een Matisse zijn gekomen die in afwachting van het transport tegen een bankstel leunt. Het is de collage Le Danseur uit 1937. Niet alleen verzamelde Yves Saint Laurent werken van grote kunstenaars, zegt Guntrum, vaak zijn het ook nog sleutelwerken. Neem Les coucous, de Matisse die in de slaapkamer hing, zegt ze. ‘Die is precies uit de tijd dat Matisse tussen abstractie en decoratie zijn weg vond. Zelfs de bloemen zijn een patroon. Ook de Légers zijn pilaren van het modernisme. Saint Laurent en Bergé hadden een neus voor tijdloze werken, los van de mode.’

Frans Hals

De collectie is niet alleen diep maar ook breed. Saint Laurent verzamelde zowel Romeinse beelden en Egyptische sarcofagen als etnografica en 16de-eeuws glas, 17de-eeuwse bronzen beeldjes en 18de-eeuws zilverwerk. En zijn schilderijenverzameling telde niet alleen meesterwerken van David, Ingres en Géricault, maar ook van Frans Hals, Gainsborough, Degas, Ensor, Cézanne, Duchamp en Picasso. ‘Sinds de Medici’s heeft niemand zo breed en met die kwaliteit verzameld’, zegt Anika Guntrum vol ontzag. ‘En het was echt een gebruikscollectie: alles hing en stond in de ruimtes waar Saint Laurent en Bergé woonden. Uitlenen deden ze liever niet.’

We verlaten de bibliotheek langs de boekenkast met vier Andy Warhols van het hondje Moujik – een van de voorgangers van Moujik IV – en het ontwerp voor het YSL-logo van de beroemde graficus en afficheontwerper A.M. Cassandre.

Boven is nog een eetkamer met achttien 18de-eeuwse Italiaanse stoelen rond een marmeren tafel. Aan de muur hangen oude meesters en oosterse tapijten. Onderweg zijn we bij de fotograaf in de muzieksalon de derde Mondriaan gepasseerd, Composition avec bleu, rouge, jaune et noir uit 1922, met een geschatte opbrengst van 8 tot 12 miljoen euro. Net als ik me begin af te vragen waar de keuken en het toilet zijn, vindt pr-functionaris Capucine Milliot dat het genoeg is geweest: het ging toch om de kunst, niet om de man die hier woonde?

Het appartement van Yves Saint Laurent doet denken aan de paleizen van koningen en graven. Het is kleiner maar tot op elke centimeter doordacht. Hier op een stoel zitten en om je heen kijken, moet iedere dag een feest zijn geweest. Saint Laurent vond er sensatie voor zijn hongerige zintuigen. Zijn modecollecties ontwierp hij in een roes van driftige arbeid, vaak dwarsgezeten door depressies, en afgewisseld met tijden van niets doen en feesten.

Mondriaanjurken

de toegangshal. Christie’s

Vanaf de jaren zestig tot tachtig maakte Yves Saint Laurent kleding die geïnspireerd was door zijn kunstwerken, zoals hij vier jaar geleden liet zien in het museum dat hij samen met Pierre Bergé oprichtte in de avenue Marceau, waar ook het YSL-atelier is. Op de openingstentoonstelling Dialogue avec l’Art hingen zijn Mondriaanjurken naast de doeken die hij van de Nederlandse schilder bezat. Ook zijn op Léger, Picasso en Braque geïnspireerde vormen en dessins stonden naast de voorbeelden. Zelfs zijn beeld van Brancusi gebruikte Saint Laurent voor een jurk met een vreemd hoedje.

‘Schilderen heeft me altijd opgewonden en daarom is het vanzelfsprekend dat het mijn creaties heeft beïnvloed’, schreef Saint Laurent nog dit voorjaar in de catalogus van een expositie in Spanje.

Anika Guntrum van Christie’s heeft lang nagedacht over de verhouding tussen Saint Laurents kunst en zijn kledingontwerpen. ‘Hij zocht naar de perfecte lijn. Dat is het verband tussen de bronzen beelden uit de renaissance, de art-decomeubelen en de schilderijen van Mondriaan.’ Dat de collectie nu uiteenvalt, vindt ze passend. ‘Als je de verzameling in een museum stopt, vermoord je hem. Yves Saint Laurent is dood en Pierre Bergé moet verder. Hun kunst moet nieuwe huizen vinden.’

Moujik IV, het laatste hondje van de modeontwerper, is niet eenzaam, zegt de man in het zwarte pak die de hele ochtend al bij de ingang zit. Meer dan twintig jaar was de man verantwoordelijk voor de veiligheid van de couturier. Hij weet dat Saint Laurents persoonlijke assistent Philippe goed voor de hond zorgt. En ook dat zielige pootje valt wel mee, zegt de beveiligingsman. Moujik is geopereerd aan een gezwelletje. Uit voorzorg krijgt de buldog elke dag een sokje in een andere kleur.

Veiling Collection Yves Saint Laurent et Pierre Bergé 23-25 februari in het Grand Palais in Parijs. Zie ook www.christies.com (m.m.v. Georgette Koning) Dirk Limburg is kunstredacteur van NRC Handelsblad

het appartement van Pierre Bergé, de partner van Yves Saint Laurent. Het grote doek van James Ensor wordt ook geveild. Christie’s

Correctie (10 mei 2018): Beeld bij het artikel is hersteld. Verwijzingen naar andere artikelen over de veiling zijn toegevoegd.